Xung đột Trung Đông: Vì sao bùng nổ, thế giới sẽ thay đổi ra sao?

Trước hết, nguyên nhân trực tiếp nằm ở việc Iran ngày càng mở rộng ảnh hưởng thông qua các lực lượng ủy nhiệm trong khu vực, đồng thời tiến gần hơn đến ngưỡng năng lực hạt nhân. Với Israel, đây là mối đe dọa mang tính tồn vong. Với Mỹ, đó là nguy cơ phá vỡ cân bằng quyền lực tại Trung Đông và kích hoạt một cuộc chạy đua vũ trang nguy hiểm. Khi một đối thủ tiến gần đến “lằn ranh không thể chấp nhận”, xung đột gần như trở thành lựa chọn khó tránh.

Những người Iran tham gia tuần hành ở Tehran ngày 1/3 bày tỏ sự đau buồn về việc Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei thiệt mạng trong chiến dịch tấn công của Mỹ và Israel. Ảnh: WANA

Bên cạnh đó là yếu tố cấu trúc. Trung Đông hiện vẫn là trung tâm năng lượng của thế giới. Việc kiểm soát hay gây gián đoạn các tuyến vận tải dầu khí mang ý nghĩa chiến lược toàn cầu.

Ngoài ra, Iran cũng nằm trong một mạng lưới liên kết rộng hơn với Nga và Trung Quốc, khiến cuộc xung đột này không còn thuần túy trong phạm vi khu vực, mà gắn với cạnh tranh quyền lực lớn giữa các cường quốc.

Vậy ai được, ai mất?

Trong ngắn hạn, Mỹ có thể đạt được những lợi ích chiến thuật như bảo vệ đồng minh, duy trì ảnh hưởng và kiềm chế Iran. Tuy nhiên, chính ở đây lại xuất hiện một rủi ro chiến lược lớn hơn là khả năng Mỹ bị cuốn vào một vòng xoáy xung đột kéo dài tại Trung Đông. Khi đó, nguồn lực quân sự, tài chính và sự tập trung chiến lược sẽ bị phân tán đáng kể.

Điểm này không phải giả định xa vời, mà từng có tiền lệ. Ngay từ đầu những năm 2000, Mỹ đã sớm nhận diện Trung Quốc là một đối thủ chiến lược tiềm tàng. Tuy nhiên, sau sự kiện khủng bố Mỹ 11/9/2001, Washington bị cuốn sâu vào 2 cuộc xung đột lớn là chiến tranh Iraq và cuộc nội chiến ở Afghanistan. Hai cuộc xung đột này kéo dài hàng chục năm, khiến Mỹ tiêu tốn khổng lồ về nguồn lực và sự chú ý chiến lược.

Trong khi đó, Trung Quốc tận dụng giai đoạn này để tăng tốc phát triển kinh tế, mở rộng ảnh hưởng và dần định vị mình như một đối trọng toàn cầu. Khi Mỹ quay trở lại ưu tiên cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc, khoảng cách đã thu hẹp đáng kể, thậm chí trong một số lĩnh vực, Trung Quốc đã vượt lên.

Chính tiền lệ này làm nổi bật một nguy cơ hiện hữu. Nếu Mỹ một lần nữa bị “sa lầy” tại Trung Đông, trọng tâm chiến lược ở châu Á - Thái Bình Dương sẽ khó duy trì ở mức như trước. Khoảng trống tương đối đó chính là cơ hội chiến lược cho Trung Quốc mở rộng ảnh hưởng, củng cố vị thế và từng bước thay đổi cán cân quyền lực trong khu vực mà không cần đối đầu trực diện.

Hơn thế nữa, Trung Quốc không cần tham gia xung đột nhưng vẫn có thể giành lợi thế từ sự phân tán của Mỹ. Nga được cho hưởng lợi từ giá năng lượng tăng cao và sự phân tâm của phương Tây, nhưng lợi ích này mang tính ngắn hạn.

Iran đối mặt với rủi ro lớn nếu bị nhắm mục tiêu vào năng lực cốt lõi. Trong khi đó, dù có thể đạt được lợi ích an ninh trước mắt, Israel vẫn phải chấp nhận một môi trường bất ổn kéo dài.

Còn khu vực Trung Đông, nơi trực tiếp diễn ra xung đột, lại là bên chịu thiệt hại lớn nhất. Bất ổn dai dẳng làm gián đoạn phát triển, suy yếu niềm tin đầu tư và gia tăng chia rẽ nội tại, với những hệ lụy có thể kéo dài qua nhiều thế hệ.

Nhìn xa hơn, tác động lớn nhất của cuộc xung đột không nằm ở chiến trường, mà ở cách nó định hình lại trật tự thế giới. Nếu xung đột kéo dài, thế giới sẽ dịch chuyển sâu hơn vào một trạng thái “bất ổn có cấu trúc”, trong đó chi phí cao hơn, chuỗi cung ứng bị phân mảnh hơn và địa chính trị chi phối mạnh hơn kinh tế.

Trong một thế giới như vậy, câu hỏi “ai thắng, ai thua” trở nên thứ yếu. Điều quan trọng hơn là quốc gia nào giữ được sự tập trung chiến lược, tránh bị cuốn vào những điểm nóng làm phân tán nguồn lực, đồng thời liên tục nâng cấp nội lực và lợi thế cạnh tranh của mình. Lý do vì đôi khi, một cường quốc không thua trên chiến trường nhưng lại thua trong cuộc đua dài hạn vì đã chọn sai nơi để tập trung.

Trần Sĩ Chương