Xung đột Trung Đông: Mỹ có nguy cơ 'sa lầy' như ở Ukraine?

Xung đột Mỹ - Iran đã kéo dài gần 5 tháng. (Ảnh minh họa)

Trong bối cảnh dự trữ dầu khẩn cấp toàn cầu giảm mạnh và giá dầu tăng trở lại, nhiều chuyên gia nhận định chính quyền Donald Trump đang đứng trước hai lựa chọn khó khăn: Leo thang chiến sự, chấp nhận nguy cơ sa lầy kéo dài như ở Ukraine.

Chấp nhận để Iran kiểm soát Hormuz, đồng nghĩa Tehran có thể thu phí đối với tàu thuyền đi qua eo biển để bù đắp chi phí xung đột.

Theo các chuyên gia, quyết định này sẽ ảnh hưởng lớn đến giá năng lượng, lạm phát và chính trị Mỹ trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Mỹ khó dùng quân sự để mở lại Hormuz

Ông Gregory Brew, chuyên gia của Eurasia Group, cho rằng gần như không có giải pháp quân sự để buộc eo biển Hormuz hoạt động bình thường trở lại.

Dù chịu nhiều tổn thất và mất nhiều lãnh đạo cấp cao, Iran vẫn quyết tâm giữ quyền kiểm soát Hormuz - tuyến đường vận chuyển gần 20% nguồn cung năng lượng toàn cầu.

Theo ông, khu vực vịnh Ba Tư khó có thể trở lại trạng thái lưu thông tự do như trước. Cuối cùng, Mỹ nhiều khả năng sẽ phải leo thang xung đột rồi vẫn phải quay lại bàn đàm phán với Iran.

Giá dầu tăng trở lại

Sau thỏa thuận ngừng bắn kéo dài 60 ngày hồi giữa tháng 6, lưu lượng tàu qua Hormuz phục hồi một phần và giá dầu giảm mạnh.

Giá dầu chuẩn Brent từng giảm từ khoảng 124 USD/thùng xuống 68 USD/thùng đầu tháng 7, nhưng đến 17/7 đã tăng trở lại trên 88 USD/thùng.

Trong khi đó, dự trữ dầu chiến lược của Mỹ xuống mức thấp nhất 43 năm. Trung Quốc vẫn chưa tăng nhập khẩu dầu trở lại sau thời gian sử dụng lượng dự trữ lớn.

Thị trường dầu ngày càng thiếu nguồn dự phòng. Theo chuyên gia Dan Pickering, các yếu tố hiện nay đều cho thấy giá dầu sẽ cao hơn và kéo dài hơn so với giai đoạn đầu của cuộc chiến.

Iran ngày càng cứng rắn

Cuối tháng 6 và đầu tháng 7, Mỹ khuyến khích tàu thuyền đi theo tuyến phía nam, sát bờ biển Oman để tránh phải trả thêm phí cho Iran.

Tehran coi đây là mối đe dọa trực tiếp. Ngày 7/7, Iran nổ súng vào các tàu đi theo tuyến này, khiến lệnh ngừng bắn chính thức sụp đổ.

Sau đó, Mỹ nối lại các cuộc không kích vào Iran, bao gồm cả các cây cầu dân sự. Iran đáp trả bằng các cuộc tấn công nhằm vào các nước vùng Vịnh có căn cứ quân sự Mỹ.

UAE, Kuwait và Bahrain đều xác nhận cơ sở năng lượng hoặc lưới điện bị hư hại.

Kuwait cho biết một nhà máy khử mặn lần đầu tiên bị tấn công, đe dọa nguồn nước sinh hoạt quan trọng trong khu vực.

Iran muốn thu phí qua Hormuz

Tổng thống Trump từng đề xuất áp mức phí 20% đối với tàu qua Hormuz nhưng nhanh chóng rút lại. Quan điểm của Washington là không thể để Iran thu phí đối với tàu thuyền đi qua tuyến hàng hải quốc tế.

Tuy nhiên, ông Brew cho rằng việc ngăn Iran áp dụng một hình thức thu phí hoặc "đóng góp tự nguyện" hiện không còn thực tế, dù điều này trái với luật hàng hải quốc tế.

Theo ông, Iran tin rằng họ đã giành thắng lợi trong cuộc chiến và có quyền đóng vai trò lâu dài trong việc quản lý eo biển Hormuz. Cuộc chiến càng khiến Tehran quyết tâm hơn và không muốn nhượng bộ.

Ngoài ra, bản ghi nhớ ngừng bắn kéo dài 60 ngày trước đây không giải quyết vấn đề quyền kiểm soát Hormuz, nên khi thỏa thuận đổ vỡ, tranh chấp lập tức quay trở lại.

Người tiêu dùng tiếp tục chịu áp lực

Giá xăng tại Mỹ đã tăng trở lại khoảng 4 USD/gallon. Trong thời gian chiến sự, Mỹ xuất khẩu lượng dầu và nhiên liệu tinh chế ở mức kỷ lục, giúp lợi nhuận ngành lọc dầu tăng mạnh nhưng cũng góp phần giữ giá nhiên liệu ở mức cao.

Bên cạnh đó, việc nhiều nhà máy lọc dầu tại Trung Đông, Trung Quốc và Nga giảm hoặc ngừng hoạt động tiếp tục khiến nguồn cung nhiên liệu toàn cầu bị thắt chặt và giá xăng dầu trên thế giới duy trì ở mức cao.

Khi bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ đến gần và Tổng thống Donald Trump chịu áp lực kiểm soát lạm phát cùng giá xăng, các chuyên gia cho rằng khả năng Mỹ chấp nhận nhượng bộ Iran về eo biển Hormuz ngày càng lớn. Nếu vậy, việc Iran thu phí tàu chở dầu có thể chỉ còn là vấn đề thứ yếu. Theo Claire Jungman (Vortexa), điều quan trọng nhất không phải là mức phí mà là liệu eo biển Hormuz có được mở cửa ổn định hay không.

Nếu Mỹ chấp nhận để Iran kiểm soát Hormuz, tuyến hàng hải này có thể được duy trì hoạt động, dù lưu lượng tàu khó trở lại bình thường.

Các nước vùng Vịnh gấp rút tìm đường xuất khẩu khác

Do không muốn phụ thuộc vào Hormuz hoặc phải trả phí cho Iran, các nước vùng Vịnh đang đẩy nhanh xây dựng các tuyến xuất khẩu thay thế. UAE mở rộng gấp đôi đường ống Đông - Tây và xây cảng mới tại Fujairah để xuất dầu trực tiếp ra vịnh Oman.

Iraq xây dựng đường ống Basra - Haditha, kết nối tới các trung tâm xuất khẩu dầu ở Thổ Nhĩ Kỳ, Syria và Jordan.

Ả Rập Xê-út tăng mạnh xuất khẩu dầu qua Biển Đỏ, dù tuyến này vẫn đối mặt nguy cơ bị lực lượng Houthi tại Yemen tấn công.

Theo chuyên gia Dan Pickering, Iran có thể thắng trong ngắn hạn nhưng sẽ mất dần ảnh hưởng về lâu dài. Trong khoảng 5 năm tới, Trung Đông có thể sở hữu nhiều tuyến xuất khẩu dầu khác nhau, khiến Hormuz chỉ còn là một trong nhiều lựa chọn, thay vì tuyến huyết mạch duy nhất.

Nguồn dự trữ dầu của Mỹ ngày càng thu hẹp

Theo chuyên gia Gregory Brew, chính quyền Trump từng tin rằng có thể nhanh chóng gây sức ép quân sự để buộc Iran nhượng bộ hoặc thay đổi chính quyền. Tuy nhiên, Mỹ đã đánh giá thấp năng lực quân sự, mức độ cứng rắn cũng như lợi thế địa chính trị của Iran.

Hiện nay, Dự trữ dầu thương mại và Kho Dự trữ Dầu Chiến lược (SPR) của Mỹ đang giảm nhanh. Giá dầu chưa tăng mạnh hơn chủ yếu nhờ Trung Quốc cắt giảm gần 5 triệu thùng dầu nhập khẩu mỗi ngày, sử dụng lượng dự trữ lớn để cân bằng thị trường.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo Trung Quốc không thể duy trì điều này mãi và sẽ sớm phải tăng nhập khẩu trở lại.

Theo ông David Russell (TradeStation), thị trường chưa rơi vào khủng hoảng nhưng dư địa ứng phó đang ngày càng ít, trong khi dầu mỏ vẫn là yếu tố quyết định đối với lạm phát và chính sách tiền tệ.

Mỹ còn rất ít lựa chọn

Ông Pickering cho rằng Iran đã chứng minh giá trị chiến lược của eo biển Hormuz, vì vậy nước này sẽ quyết giữ quyền kiểm soát bằng cả biện pháp quân sự lẫn kinh tế.

Theo ông, việc đóng hoặc gián đoạn Hormuz đã cho thấy cái giá rất lớn đối với toàn thế giới. Trước đây, mọi quốc gia đều được hưởng lợi từ tuyến hàng hải này mà không phải trả thêm chi phí.

Về phía Mỹ, ông Brew cho rằng chỉ còn ba lựa chọn: Leo thang chiến sự, chấp nhận nguy cơ xung đột mở rộng và giá dầu tăng cao hơn. Cầm cự để chờ Iran suy yếu, nhưng khả năng thành công thấp. Chấp nhận để Iran kiểm soát Hormuz nhằm khôi phục hoạt động vận tải.

Do giá dầu hiện vẫn dưới 100 USD/thùng và kho dự trữ khẩn cấp chưa cạn kiệt hoàn toàn, ông Brew cho rằng ông Trump nhiều khả năng sẽ tiếp tục leo thang quân sự trong một đến hai tháng tới trước khi cân nhắc các phương án khác.

Ông dự báo tình hình sẽ xấu đi trước khi được cải thiện. Mỹ đang tăng cường không kích, còn Iran mở rộng các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở năng lượng của các nước vùng Vịnh, thậm chí có thể nhắm đến tuyến xuất khẩu dầu của Ả Rập Xê-út qua biển Đỏ.

Ngay cả khi hai bên đạt thêm một thỏa thuận hòa bình, chuyên gia này cho rằng đó cũng chỉ là giải pháp tạm thời. Xung đột nhiều khả năng sẽ tiếp tục bùng phát theo từng đợt, còn các thỏa thuận chỉ đủ để duy trì hoạt động vận tải ở mức nhất định.

Trong 2-3 tuần tới, theo ông Brew, khu vực nhiều khả năng sẽ còn chứng kiến căng thẳng leo thang trước khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu giảm nhiệt hay thỏa hiệp nào.

Nh.Thạch

AFP