Thế giới thời đàm: Trung Đông trong vòng xoáy bất ổn và bài toán thoát hiểm

Những ngày gần đây, vòng xoáy bất ổn ấy tiếp tục được đẩy lên một nấc thang mới, khi Bộ tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) liên tục thông báo tiến hành các đợt không kích quy mô lớn nhằm vào các mục tiêu quân sự của Iran.

Cùng thời điểm, những tuyên bố cứng rắn từ cả Washington và Tehran liên tiếp được đưa ra, phản ánh mức độ đối đầu ngày càng gay gắt, khiến bức tranh an ninh khu vực một lần nữa phủ kín sắc màu u ám.

Iran không kích căn cứ của Mỹ ở Bahrain để trả đũa các cuộc tấn công của Washington. Ảnh minh họa: Reuters

Quan hệ Mỹ - Iran vốn chất chứa nhiều mâu thuẫn sâu sắc kể từ sau Cách mạng Hồi giáo Iran năm 1979 và cuộc khủng hoảng con tin Mỹ - Iran kéo dài. Qua gần nửa thế kỷ, hồ sơ hạt nhân Iran, các đợt trừng phạt kinh tế khốc liệt từ Washington, sự hiện diện của hàng chục nghìn binh sĩ Mỹ tại các quốc gia vùng Vịnh, cùng cuộc cạnh tranh ảnh hưởng địa chính trị quyết liệt giữa Iran với Israel và các nước Arab đã tạo nên một ma trận xung đột. Mỗi cuộc khủng hoảng bùng phát hôm nay không phải tự nhiên mà có, mà đều được cộng hưởng và nhân lên từ những bất đồng tích tụ qua nhiều thập kỷ.

Điều nguy hiểm của giai đoạn hiện nay là không gian xung đột đang mở rộng cả về phạm vi địa lý lẫn mức độ tàn phá. Như trước đây, đối đầu chủ yếu diễn ra qua các lực lượng ủy nhiệm hoặc bằng các biện pháp cấm vận và gây sức ép kinh tế - ngoại giao, thì nay các đòn tấn công quân sự trực tiếp giữa các chủ thể nhà nước xuất hiện với tần suất dày đặc. Một cuộc tập kích đáp trả lập tức kích hoạt một đòn trả đũa quy mô lớn hơn; đòn trả đũa đó lại kéo theo sự mở rộng phạm vi tác chiến sang các địa bàn trong khu vực. Chuỗi phản ứng liên tục này đang đẩy Trung Đông vào một vòng xoáy đối đầu ngày càng khó kiểm soát.

Đáng chú ý, sau cuộc xung đột trực diện giữa Israel và Iran cùng chuỗi giao tranh kéo dài với Hamas, Hezbollah và lực lượng Houthi, Trung Đông ngày càng bộc lộ rõ bản chất của một cuộc khủng hoảng khu vực đa tầng nấc. Trong bối cảnh đó, đối đầu Mỹ - Iran trở thành điểm nóng mới, kéo theo nguy cơ lan rộng bất ổn trên toàn khu vực.

Israel vẫn duy trì trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao độ, còn các căn cứ quân sự Mỹ tại các quốc gia Vùng Vịnh liên tục trở thành mục tiêu không kích. Trong khi đó, lực lượng Houthi tại Yemen đang thể hiện vai trò như một mặt trận thứ hai đầy biến số, khi liên tục đặt tuyến vận tải hàng hải qua Biển Đỏ và eo biển Bab el-Mandeb vào trạng thái báo động đỏ. Một mồi lửa đơn lẻ vì thế nhanh chóng kéo theo sự tham gia của hàng loạt tác nhân nhà nước và phi nhà nước.

Một trong những hệ lụy trực tiếp và nguy hiểm nhất là sự đe dọa nghiêm trọng đối với an ninh hàng hải quốc tế. Nếu eo biển Hormuz được ví là “van năng lượng" của thế giới với khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu lưu thông, thì Biển Đỏ và kênh đào Suez lại là huyết mạch nối liền thương mại Á - Âu.

Thực tế diễn biến thời gian qua đang diễn ra đúng theo kịch bản tồi tệ nhất. Dữ liệu vận tải biển cho thấy, lưu lượng tàu qua eo biển Hormuz sụt giảm mạnh do rủi ro an ninh; hàng loạt tàu, thuyền buộc phải quay đầu hoặc chuyển hướng vòng qua Mũi Hảo Vọng, kéo dài hành trình thêm 10 đến 14 ngày. Việc kéo dài hải trình thêm hàng nghìn hải lý không chỉ làm tăng mạnh chi phí nhiên liệu, phí bảo hiểm rủi ro và logistics, mà còn kích nổ đà tăng giá dầu thế giới, đe dọa thổi bùng làn sóng lạm phát mà nền kinh tế toàn cầu đang nỗ lực kiềm chế. Đó là minh chứng rõ ràng nhất cho thấy, trong một thế giới liên kết chặt chẽ, một điểm nóng khu vực hoàn toàn có thể tạo ra hiệu ứng dây chuyền, làm ảnh hưởng nặng nề tới kinh tế toàn cầu.

Lịch sử Trung Đông đã nhiều lần chứng minh một thực tế nghiệt ngã, đó là sức mạnh quân sự thuần túy có thể mang lại ưu thế chiến thuật tạm thời, nhưng không bao giờ có thể tạo dựng một nền hòa bình bền vững. Những bài học đắt giá, xương máu từ Afghanistan, Iraq, Libya hay Syria vẫn còn đó. Chiến thắng trên chiến trường hay việc loại bỏ một vài mục tiêu đối phương không thể giải quyết gốc rễ những mâu thuẫn sâu xa về địa chính trị, tôn giáo, sắc tộc và lợi ích quốc gia. Càng kéo dài, các chiến dịch quân sự chỉ càng tiêu tốn hàng tỷ USD, khoét sâu thêm hố đen hận thù và đẩy hàng triệu người dân vào thảm họa nhân đạo.

Trong bối cảnh Trung Đông đang đứng trước nguy cơ bước vào một chu kỳ leo thang mới, điều khu vực cần nhất lúc này không phải là thêm những đòn đáp trả quân sự, mà là một cơ chế đủ hiệu quả để kiểm soát khủng hoảng, ngăn xung đột vượt qua lằn ranh đỏ và mở rộng dư địa cho đối thoại. Những nỗ lực ngoại giao bền bỉ của Liên hợp quốc, Pakistan, Oman, Qatar, cùng sự tham gia của một số đối tác trong khu vực và trên thế giới, cho thấy cánh cửa ngoại giao tuy ngày càng thu hẹp, nhưng vẫn chưa hoàn toàn khép lại. Song, khi lòng tin chiến lược giữa các bên đã xuống mức thấp nhất trong nhiều năm, việc khôi phục đối thoại chỉ có thể trở thành hiện thực nếu đi cùng thiện chí chính trị, các biện pháp xây dựng lòng tin và cam kết kiềm chế từ tất cả các bên liên quan.

Nếu không sớm thiết lập được một cơ chế kiểm soát leo thang hiệu quả, mỗi hành động quân sự mới sẽ chỉ đẩy Trung Đông tiến gần hơn tới nguy cơ bùng phát một cuộc xung đột quy mô lớn hơn, với những hệ lụy vượt xa phạm vi khu vực. Khi đó, cái giá phải trả sẽ không chỉ thuộc về Mỹ, Iran hay các bên trực tiếp tham chiến, mà còn là sự gián đoạn các tuyến hàng hải chiến lược, những cú sốc mới đối với thị trường năng lượng, sự suy giảm triển vọng phục hồi kinh tế toàn cầu, và những thách thức ngày càng lớn đối với trật tự an ninh quốc tế.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và sự đan xen lợi ích chiến lược ngày càng sâu sắc, mọi toan tính địa chính trị sai lầm đều có thể tạo ra những hệ lụy vượt xa biên giới của các bên trực tiếp đối đầu. Đó cũng là lý do vì sao, hơn bao giờ hết, kiềm chế, đối thoại và ngoại giao vẫn là con đường duy nhất để ngăn Trung Đông tiếp tục trượt sâu vào vòng xoáy đối đầu và bất ổn.

HUY ĐÔNG