Xung đột Trung Đông: Khi 'vàng đen' nằm trên bàn cờ kinh tế và địa chính trị của các cường quốc

Những xung đột gần đây cho thấy, mới nhất là chiến dịch của Mỹ tiến hành tại Venezuela đầu năm 2026 nhằm mục đích được biện minh là "chống ma túy và độc tài" đã trở thành minh chứng rõ nhất cho việc sử dụng sức mạnh quân sự để kiểm soát nguồn "vàng đen" chiến lược, khi quốc gia Mỹ La-tinh này sở hữu trữ lượng dầu thô chiếm tới khoảng 1/5 toàn cầu.

Mỹ đã áp đặt lệnh trừng phạt kinh tế đối với Venezuela từ năm 2017 khiến xuất khẩu dầu của nước này giảm mạnh, tiếp đó là lệnh phong tỏa đối với các tàu chở dầu của Venezuela vào cuối năm 2025, dẫn đến sản lượng dầu của quốc gia Mỹ La-tinh này giảm xuống hơn 2/3, chỉ còn chưa đến 1 triệu thùng/ngày vào năm 2025. Sự việc càng rõ ràng hơn, sau cuộc tấn công chớp nhoáng của Quân đội Mỹ vào Venezuela, bắt giữ Tổng thống Maduro cùng việc nhanh chóng thâu tóm thị trường dầu mỏ của nước này vào đầu năm nay, tiếp đến chính quyền của Tổng thống Donald Trump tuyên bố sẽ kiểm soát số dầu trị giá gần 3 tỷ USD đồng thời tạo điều kiện để các tập đoàn năng lượng nước mình tiến hành khai thác.

Là quốc gia sản xuất dầu thô cũng thuộc top đầu của thế giới, với nguồn thu chiếm khoảng 25% ngân sách, nhưng trong xung đột quân sự với Ukraine, Nga cũng bị các nước phương Tây áp các lệnh cấm vận đối với xuất khẩu dầu mỏ nhằm làm suy yếu nguồn tài chính quan trọng nhất của nước này, khiến giá dầu tăng vọt 50% chỉ trong vài tuần.

Hình ảnh đổ nát tại một khu vực ở thủ đô Tehran, Iran sau khi bị Mỹ và Israel không kích hôm 03/3/2026. Ảnh: Xinhua

Còn lần này, khi phát lệnh tấn công Iran - quốc gia sản xuất dầu lớn thứ 4 trong Tổ chức các nước xuất khẩu dầu mỏ (OPEC), đạt sản lượng khoảng hơn 3 triệu thùng/ngày, với Washington và cả Tel Aviv, đây là "mũi tên trúng hai mục đích": Vừa triệt hạ khả năng tài chính đồng thời gây rối loạn hệ thống chính trị của Tehran, bởi theo họ, khi bị tấn công vào nguồn thu ngân sách lớn, sớm muộn gì Tehran cũng buộc phải từ bỏ các tham vọng hạt nhân. Cuộc chiến với Iran lần này gần như ngay lập tức làm gián đoạn dòng chảy 20 triệu thùng dầu/ngày từ khắp Trung Đông.

Mặc dù vậy, một trong những "át chủ bài" Iran nắm trong tay là Eo biển Hormuz - yết hầu hàng hải nối liền vịnh Ba Tư - Ấn Độ Dương, với Iran nằm ở phía Bắc và sau khi bị tấn công, Tehran đã tuyên bố sẽ chặn tất cả hoạt động vận tải dầu qua eo biển này đồng thời cảnh báo các đường ống dẫn dầu trong khu vực cũng nằm trong "tầm ngắm" của lực lượng quân đội nhằm triệt tiêu khả năng xuất khẩu dầu khí từ Trung Đông. Mặc dù giá xăng, dầu ở Mỹ không tăng vọt như khi Nga tấn công Ukraine, một phần vì chính phủ nước này đã xuất kỷ lục 180 triệu thùng dầu từ Kho Dự trữ Chiến lược (SPR) và báo cáo từ ngành dầu khí cho thấy dự trữ dầu thô của Mỹ đã tăng 5,7 triệu thùng trong tuần trước, nhưng xét trên nhiều khía cạnh, cuộc chiến với Iran vẫn tiềm ẩn rủi ro lớn hơn đối với thị trường dầu mỏ so với cuộc chiến Nga - Ukraine bắt đầu vào năm 2022.

Sau thời gian giám sát cùng những cảnh báo sẽ thiêu rụi những con tàu bất chấp vượt qua, theo Hãng tin AFP, ngày 04/3/2026 Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran (IRGC) tuyên bố đã "kiểm soát hoàn toàn" Eo biển Hormuz. Theo các chuyên gia kinh tế, nếu eo biển trọng yếu này bị đóng cửa quá 25 ngày, các quốc gia vùng Vịnh sẽ cạn kiệt kho lưu trữ dầu trên đất liền. Cuộc chiến giữa Mỹ và Israel với Iran có thể gây gián đoạn nguồn cung dầu lớn nhất trong lịch sử nếu dòng chảy qua eo biển này vẫn ở mức thấp hoặc dừng hẳn.

Những ngày vừa qua chỉ có vài tàu chở dầu đi qua Hormuz, giảm so với mức trung bình gần đây là 60 tàu/ngày, dù Tổng thống Donald Trump đã tuyên bố Hải quân Mỹ sẽ hộ tống các tàu chở dầu đi qua Eo biển Hormuz giữa lúc xảy ra chiến sự với Iran, đồng thời chỉ thị Washington cung cấp dịch vụ bảo hiểm cho hoạt động vận tải biển. Chính vì thế, nước cờ liên quan đến "vàng đen" chưa bao giờ hết nóng trên bàn cờ chính trị các nước lớn.

Đ.LOAN (theo Xinhua, AP, ST)