Xung đột Mỹ-Iran đưa châu Phi đứng trước ngã rẽ tự chủ chiến lược

Trong bối cảnh xung đột Mỹ-Iran, nhiều nước châu Phi đứng trước “khủng hoảng kép” khi vừa phải đối mặt với tình trạng xung đột và nền kinh tế mong manh trong nước, vừa phải ứng phó với những rủi ro mới do tình hình quốc tế gây ra.

Tuy nhiên, những thách thức này cũng làm sâu sắc thêm những tranh luận đã diễn ra từ lâu tại các nước này về việc củng cố an ninh năng lượng nội địa, đa dạng hóa đối tác nước ngoài và giảm phụ thuộc vào các cường quốc ngoài khu vực.

Cục diện địa chính trị đang dịch chuyển

Giới phân tích quốc tế đánh giá, quan hệ của các nước châu Phi với các đối tác ngoài khu vực đang bước vào một giai đoạn điều chỉnh. Theo đó, sự cạnh tranh ưu tiên an ninh giữa các cường quốc mở ra cơ hội cho các nước châu Phi đa dạng hóa nguồn tài chính, củng cố các thể chế khu vực và theo đuổi quan hệ cân bằng hơn với nước lớn.

Trong bối cảnh quan hệ giữa một số chính phủ châu Phi với các nước phương Tây xấu đi, Iran đã tìm cách mở rộng vai trò chính trị-an ninh ở một số khu vực của châu lục này, mặc dù giới phân tích cho rằng xung đột kéo dài sẽ ảnh hưởng tới khả năng duy trì vai trò này của Tehran.

Bên cạnh Iran, Nga và Thổ Nhĩ Kỳ cũng nằm trong số các quốc gia đang tăng cường sự hiện diện về an ninh tại châu Phi. Trong khi Nga tăng cường hợp tác quân sự và mua bán vũ khí qua những sáng kiến như Africa Corps, Thổ Nhĩ Kỳ được cho là thúc đẩy xuất khẩu các sản phẩm quốc phòng, công nghệ máy bay không người lái và tổ chức các chương trình huấn luyện và trao đổi ngoại giao.

Sudan và cạnh tranh tại Biển Đỏ

Sudan là một ví dụ trực quan về những biến động địa chính trị gần đây tại châu Phi. Theo nhận định của giới quan sát, cuộc nội chiến tại quốc gia này đang ngày càng được định hình bởi sự cạnh tranh giữa các cường quốc khu vực và các mạng lưới tiếp tế ở khu vực Biển Đỏ.

Bà Leena Badri, nghiên cứu viên tại Viện Tahrir về Chính sách Trung Đông, nhận định những kỳ vọng rằng xung đột tại Iran sẽ làm hạ nhiệt căng thẳng giữa Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đã không trở thành hiện thực.

Ngược lại, bà cho rằng, cạnh tranh giữa hai nước này tại địa bàn Sudan nói riêng và khu vực Biển Đỏ nói chung đang ngày càng trở nên sâu sắc hơn.

Xung đột tại Iran cũng làm nổi bật tầm quan trọng của khả năng tiếp cận bằng đường biển đối với tình hình an ninh tại Sudan. Iran được cho là đã tiến hành hợp tác quân sự với quân đội Sudan qua các tuyến đường tiếp tế trên Biển Đỏ, trong khi các nước khác trong khu vực cũng đang tìm cách gây ảnh hưởng qua những kênh tiếp cận khác.

Với Sudan và các nước láng giềng, cuộc khủng hoảng hiện nay đã củng cố lo ngại rằng những bất ổn bên ngoài châu Phi ngày càng tác động sâu sắc đến tình hình chính trị-an ninh dọc theo hành lang Biển Đỏ.

Một số nước châu Phi, đặc biệt là các nước đang đối mặt với bất ổn tại khu vực Sahel và vùng Sừng châu Phi, lo ngại rằng sự hỗ trợ an ninh dành cho họ có thể bị xem nhẹ trong bối cảnh Mỹ và đồng minh tập trung hơn cho các thách thức ở Trung Đông.

Thách thức an ninh năng lượng ngày càng lớn

Cuộc khủng hoảng hiện nay còn phơi bày mức độ dễ tổn thương của châu Phi trước những gián đoạn trên các tuyến hàng hải chính, đặc biệt đối với các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhập khẩu nhiên liệu, phân bón và hàng hóa thiết yếu. Eo biển Hormuz vốn là tuyến trung chuyển một phần đáng kể lượng dầu xuất khẩu toàn cầu, trong khi vận tải thương mại qua Biển Đỏ chịu sự gián đoạn do các vụ tấn công tại đây kể từ năm 2023.

Bà Aaliyah Vayez, nhà phân tích quan hệ quốc tế tại Nam Phi, cho rằng khủng hoảng tại eo biển Hormuz phản ánh mối liên hệ chặt chẽ giữa tương lai của kinh tế châu Phi với những chuyển động mới của hệ thống thương mại toàn cầu.

Theo bà Vayez, điều này đòi hỏi các nước châu Phi cần đưa ra những lựa chọn nhằm tăng cường sức chống chịu nội địa, đa dạng hóa đối tác và khắc phục những điểm dễ tổn thương về năng lượng, thương mại và chuỗi cung ứng.

Giới phân tích lập luận rằng, đây cũng là những thách thức mang tính cấu trúc đối với các nền kinh tế châu Phi, đặt ra những nhu cầu như tăng cường công suất lọc dầu, cải thiện mạng lưới logistics và giảm phụ thuộc vào thị trường năng lượng bên ngoài.

Nhà máy lọc dầu Dangote tại Nigeria là một ví dụ về nỗ lực của các nước châu Phi nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực từ các cú sốc năng lượng toàn cầu. Với công suất 650.000 thùng/ngày, cơ sở này đã góp phần giảm dần sự phụ thuộc của Nigeria vào nhiên liệu tinh chế nhập khẩu và củng cố an ninh năng lượng nội địa của quốc gia đông dân thứ 6 thế giới.

Các quốc gia Đông Phi cũng được cho là đã có những bước đi nhằm giảm phụ thuộc năng lượng vào vùng Vịnh. Một dự án nhà máy lọc dầu với sự tham gia của các đối tác khu vực đã được đề xuất, với mục tiêu cải thiện sức chống chịu năng lượng dọc bờ biển Ấn Độ Dương.

Ngã rẽ tự chủ chiến lược của châu Phi

Bà Marie Camara, phụ trách khu vực công tại Diễn đàn CEO châu Phi cho rằng, căng thẳng Mỹ-Iran đã mở ra cơ hội để châu Phi tận dụng vị trí địa lý chiến lược nhằm thu hút nhiều giá trị hơn từ các tuyến thương mại và logistics, qua đó củng cố vị thế trong nền kinh tế toàn cầu.

Bên cạnh đó, cuộc khủng hoảng cũng nhấn mạnh tính cấp thiết của việc đa dạng hóa đối tác, giảm phụ thuộc vào chuỗi cung ứng bên ngoài và đẩy mạnh thương mại nội khối châu Phi. Trong đó, những biện pháp mà châu lục này có thể tính đến bao gồm mở rộng công suất lọc dầu, nâng cao điều kiện cơ sở hạ tầng của khu vực và hội nhập sâu hơn thông qua Khu vực Thương mại Tự do Lục địa châu Phi (AfCFTA).

Câu chuyện chảo lửa Trung Đông dường như đã đẩy nhanh nỗ lực của châu Phi nhằm khắc phục những điểm yếu về an ninh năng lượng và mạng lưới logistics, đồng thời gia tăng sức ép buộc các chính phủ châu Phi giảm phụ thuộc vào các đối tác an ninh ngoài khu vực.

Tuy nhiên, câu hỏi then chốt đặt ra với các nước châu Phi lúc này là liệu đà thay đổi hiện nay có thể được duy trì và chuyển hóa thành những cải cách dài hạn hay không.

(theo Al Jazeera)

Minh Nhuận