Xung đột Ukraine và 'bóng ma' hạt nhân: Khi thảm họa không có đường biên giới

Những tranh cãi gần đây liên quan một vụ nổ tại khu vực ngoại ô Kiev, các cảnh báo kéo dài quanh Nhà máy điện hạt nhân Zaporizhzhia (ZNPP) và ký ức chưa bao giờ nguôi về thảm họa Chernobyl đang nhắc nhở rằng, châu Âu có thể đang phải đối mặt với một trong những thách thức an ninh nghiêm trọng nhất kể từ sau Chiến tranh Lạnh.

Nguy cơ về uranium nghèo

Hồi đầu tháng 7, nhiều nguồn tin xuất hiện trên các phương tiện truyền thông và mạng xã hội cho rằng một cơ sở quân sự tại khu vực Vyshneve, ngoại ô Kiev, đã bị tập kích.

Một số nguồn cáo buộc địa điểm này có lưu trữ đạn xuyên giáp chứa uranium nghèo và sau vụ nổ, lực lượng chức năng đã áp dụng các biện pháp kiểm soát nghiêm ngặt đối với khu vực xung quanh.

Cho đến nay, chưa có xác nhận độc lập từ Cơ quan Năng lượng Nguyên tử quốc tế (IAEA), Tổ chức Y tế thế giới (WHO) hay Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP) về việc xảy ra sự cố phóng xạ hoặc phát tán uranium nghèo tại khu vực này.

Tuy nhiên, những thông tin được lan truyền đã làm sống lại cuộc tranh luận kéo dài nhiều thập niên về mức độ an toàn của uranium nghèo trong môi trường chiến tranh.

Uranium nghèo là sản phẩm phụ của quá trình làm giàu uranium, được sử dụng trong một số loại đạn xuyên giáp nhờ mật độ rất cao. Theo đánh giá của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) và nhiều cơ quan quốc phòng phương Tây, đây chủ yếu là một vật liệu kim loại nặng với mức độ phóng xạ tương đối thấp.

Tuy nhiên, nhiều tổ chức môi trường và một số nhà khoa học cho rằng, bụi phát sinh từ các vụ nổ hoặc cháy có thể tạo ra những rủi ro sức khỏe lâu dài nếu con người tiếp xúc trong thời gian dài.

Sau các cuộc xung đột tại Balkan và Iraq, UNEP đã tiến hành nhiều chương trình khảo sát môi trường. Các báo cáo của cơ quan này nhìn chung không kết luận về một thảm họa môi trường trên diện rộng, nhưng đều khuyến nghị giám sát lâu dài và xử lý thận trọng các khu vực có tồn lưu uranium nghèo.

Giáo sư Keith Baverstock, cựu chuyên gia của WHO, từng cho rằng, cộng đồng quốc tế cần tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về các tác động lâu dài của uranium nghèo.

Trong khi đó, các đánh giá của WHO và IAEA cho rằng bằng chứng khoa học hiện có chưa đủ để khẳng định mối liên hệ trực tiếp giữa uranium nghèo và các đợt gia tăng ung thư quy mô lớn trong cộng đồng dân cư. Vì vậy, bất kỳ thông tin nào liên quan việc lưu trữ hoặc sử dụng loại vật liệu này đều cần được kiểm chứng bằng các cuộc điều tra độc lập và công khai dữ liệu môi trường.

ZNPP: Nỗi lo thường trực

Nếu những thông tin về uranium nghèo còn chờ các bằng chứng xác thực thì mối quan ngại đối với ZNPP đã trở thành vấn đề được cộng đồng quốc tế thừa nhận rộng rãi.

Là nhà máy điện hạt nhân lớn nhất châu Âu, từ năm 2022, ZNPP liên tục nằm trong tâm điểm của các cảnh báo quốc tế. Nga và Ukraine nhiều lần đưa ra các cáo buộc lẫn nhau liên quan các hoạt động quân sự quanh khu vực nhà máy. Phần lớn những cáo buộc này chưa thể được xác minh độc lập.

Điều đáng chú ý là trong tất cả các báo cáo công khai, IAEA đều giữ lập trường nhất quán rằng bất kỳ hoạt động quân sự nào có thể ảnh hưởng đến hệ thống an toàn của nhà máy đều tiềm ẩn nguy cơ nghiêm trọng. Tổng giám đốc IAEA Rafael Grossi nhiều lần cảnh báo, thế giới đang đối mặt với một tình huống chưa từng có tiền lệ khi một cơ sở hạt nhân quy mô lớn nằm trong vùng xung đột.

Theo ông, việc mất điện kéo dài, hư hại hệ thống làm mát hoặc những sai sót kỹ thuật trong điều kiện chiến tranh đều có thể dẫn đến những hậu quả nghiêm trọng.

Các chuyên gia thuộc Viện Nghiên cứu Hòa bình Quốc tế Stockholm (SIPRI) cũng cho rằng, nguy cơ lớn nhất hiện nay không phải là một vụ nổ hạt nhân theo nghĩa quân sự, mà là khả năng xảy ra sự cố công nghiệp tương tự Fukushima nếu các hệ thống bảo đảm an toàn của nhà máy bị ảnh hưởng.

Đó là lý do vì sao IAEA liên tục duy trì sự hiện diện của các đoàn chuyên gia tại ZNPP và kêu gọi tất cả các bên kiềm chế, tránh mọi hành động có thể làm gia tăng rủi ro đối với cơ sở này.

Bài học Chernobyl còn nguyên giá trị

Đối với người dân Ukraine, mọi cuộc tranh luận về an toàn hạt nhân đều gợi nhớ đến ký ức đau đớn về Chernobyl. Ngày 26/4/1986, vụ nổ tại lò phản ứng số 4 của Nhà máy điện hạt nhân Chernobyl đã tạo ra thảm họa hạt nhân nghiêm trọng nhất lịch sử nhân loại. Hàng trăm nghìn người phải sơ tán. Hàng triệu người tại Ukraine, Belarus, Nga và nhiều quốc gia châu Âu chịu ảnh hưởng từ bụi phóng xạ.

Theo các đánh giá của Liên hợp quốc, hậu quả kinh tế, xã hội và môi trường của Chernobyl kéo dài trong nhiều thập niên. Những vùng đất rộng lớn bị bỏ hoang, hàng loạt chương trình giám sát sức khỏe cộng đồng phải được duy trì trong thời gian dài và nhiều thế hệ vẫn tiếp tục sống cùng những ký ức về thảm họa.

Nhà sử học Serhii Plokhy, tác giả cuốn sách Chernobyl: History of a Tragedy, cho rằng, một trong những bài học quan trọng nhất của Chernobyl là sự cần thiết của minh bạch thông tin và cảnh báo sớm đối với công chúng.

Theo nhiều nhà nghiên cứu, những chậm trễ trong việc công bố quy mô thực sự của thảm họa năm 1986 đã làm gia tăng tâm lý hoang mang và gây khó khăn cho công tác ứng phó.

Ngày nay, bài học đó vẫn mang nguyên giá trị. Trong bối cảnh xung đột, việc công khai các dữ liệu khoa học, cho phép giám sát độc lập và duy trì các kênh hợp tác quốc tế về an toàn hạt nhân trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.

Từ những tranh cãi xung quanh uranium nghèo, các cảnh báo về Zaporizhzhia cho tới ký ức Chernobyl, có thể thấy rằng vấn đề hạt nhân đang trở thành một trong những khía cạnh nguy hiểm nhất của cuộc xung đột Nga-Ukraine.

Khác với các loại vũ khí thông thường, hậu quả của một sự cố hạt nhân hoặc phóng xạ không dừng lại ở đường biên giới quốc gia. Gió, nguồn nước và chuỗi thực phẩm có thể mang những tác động tiêu cực tới những khu vực cách xa hàng nghìn km.

Đó là lý do vì sao an toàn hạt nhân không chỉ là vấn đề của Kiev, Moscow hay Zaporizhzhia mà là lợi ích chung của toàn bộ châu Âu và cộng đồng quốc tế. Trong lĩnh vực này, điều cần thiết nhất không phải là những cuộc chiến thông tin giữa các bên mà là các cơ chế kiểm chứng độc lập, minh bạch và dựa trên cơ sở khoa học.

Lịch sử Chernobyl đã chứng minh rằng khi thảm họa hạt nhân xảy ra, không có quốc gia nào có thể đứng ngoài cuộc. Và cũng không có bên nào thực sự là người chiến thắng.

Phan Hải