Xung đột Mỹ - Iran: Ánh sáng nào cuối đường hầm?

Chiến dịch Midnight Hammer, cuộc tấn công đầu tiên của Mỹ nhằm vào Iran, diễn ra vào tháng 6-2025, kéo dài 37 giờ, với khoảng 190 tấn bom được Mỹ trút xuống các cơ sở làm giàu uranium của Iran. Khi chiến dịch kết thúc, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố năng lực hạt nhân của Iran đã bị “phá hủy hoàn toàn”.

Chỉ 8 tháng sau, Mỹ lại bước vào chiến sự. Chiến dịch Epic Fury, được tiến hành cùng Israel, mở rộng làn sóng không kích nhằm vào các mục tiêu của Iran. Cuộc xung đột đã kéo dài gần 6 tháng và hiện vẫn tiếp diễn, chưa cho thấy dấu hiệu sớm kết thúc.

Eo biển Hormuz bị cuốn vào cuộc xung đột Mỹ - Iran. Ảnh: Reuters

Thoạt nhìn, đây có thể được xem là hai cuộc chiến riêng biệt. Nhưng thực tế, Mỹ và Iran đang bị cuốn vào một cuộc chiến kéo dài. Midnight Hammer và Epic Fury thực chất là hai giai đoạn của cùng một cuộc đối đầu, và cuộc chiến nhiều khả năng sẽ tiếp diễn ngay cả khi giai đoạn hiện nay kết thúc.

Những cuộc chiến tiêu hao kéo dài

Các cuộc xung đột kéo dài thường xuất hiện khi có khoảng cách lớn giữa kỳ vọng chính trị, mục tiêu quân sự và thực tế trên chiến trường. Hai bên thậm chí có thể đàm phán ngừng bắn, nhưng nếu những vấn đề cốt lõi không được giải quyết, ngoại giao cuối cùng vẫn có thể nhường chỗ cho giao tranh.

Trong những cuộc chiến tiêu hao như vậy, bên chiến thắng là bên có khả năng chịu đựng chi phí lâu hơn và vẫn còn đủ sức đứng vững khi đối phương kiệt quệ. Ngừng bắn vì thế có thể chỉ là cơ hội để các bên tái trang bị, thay vì nền móng cho hòa bình.

Mỹ từng trải qua những cuộc chiến như vậy. Washington vẫn tin rằng ưu thế quân sự vượt trội có thể giúp tiến hành và nhanh chóng giành chiến thắng trong chiến tranh. Tư duy này đã ảnh hưởng đến hoạch định chính trị, kinh tế và quân sự của Mỹ trong nhiều thập niên.

Iran cũng có kinh nghiệm với những cuộc chiến kéo dài. Cuộc chiến đẫm máu kéo dài 8 năm với Iraq trong thập niên 1980 đã định hình chiến lược răn đe bất đối xứng của Tehran - sử dụng những phương thức rẻ hơn, phi truyền thống để buộc đối phương phải trả giá cao - cũng như cách tiếp cận chiến tranh tiêu hao.

Mở rộng quy mô ngoài Iran

Đợt căng thẳng bùng phát mới nhất giữa Mỹ và Iran là cuộc chiến đẫm máu và tốn kém nhất cho đến nay. Ngày 28-2, Mỹ tiến hành các cuộc không kích và tấn công tên lửa nhằm vào Iran.

Tổng thống Trump đã tin rằng ưu thế quân sự của Mỹ sẽ nhanh chóng khuất phục Iran, đặc biệt trong bối cảnh chính quyền Tehran chịu sức ép trong nước và các cuộc biểu tình đường phố hồi tháng 1-2026. Nhưng những thành công về chiến thuật không chuyển hóa thành chiến thắng chiến lược nhanh chóng. Cuộc chiến kéo dài vượt xa khung thời gian 4-6 tuần mà ông Trump từng kỳ vọng.

Vòng giao tranh sau đó khốc liệt hơn đối với Tehran. Mỹ và Israel tấn công các mục tiêu quân sự, nhưng cả khu dân cư, cơ sở hạ tầng và các cơ sở sản xuất năng lượng, gây tổn thất kinh tế và xã hội mà Iran sẽ phải mất nhiều thời gian để khắc phục. Nhiều lãnh đạo cấp cao, trong đó có lãnh tụ tối cao của Iran, đã thiệt mạng.

Tuy nhiên, sự chuẩn bị trước đó giúp các cơ quan nhà nước và quân đội Iran duy trì khả năng hoạt động.

Iran cũng điều chỉnh phản ứng một cách có tính toán: đủ mạnh để gây tổn thất nhưng đủ hạn chế để vẫn giữ khả năng leo thang. Lần đầu tiên, Iran cũng sử dụng một đòn bẩy mà nước này đã sở hữu từ lâu nhưng chưa chắc chắn về hiệu quả: đóng cửa eo biển Hormuz. Việc đòn bẩy này phát huy tác dụng ngay lập tức khiến cuộc chiến kéo dài hơn.

Các cuộc chiến kéo dài thường có xu hướng mở rộng, cả về địa lý lẫn số lượng bên tham chiến.

Một số quốc gia vùng Vịnh được cho là đã tham gia các cuộc tấn công Iran. Mỹ cũng tấn công các tàu ở tận Ấn Độ Dương mà Washington cáo buộc vận chuyển dầu Iran chịu lệnh trừng phạt.

Trong khi đó, lực lượng Houthi được Iran hậu thuẫn đã mở thêm một mặt trận khi đe dọa tuyến hàng hải qua Biển Đỏ. Các nhóm dân quân Iraq có quan hệ với Tehran cũng phóng tên lửa và drone nhằm vào các nước vùng Vịnh.

Cả Mỹ và Iran đều đã lựa chọn những chiến lược quân sự có thể giúp họ tránh thất bại nhưng không đủ khả năng tạo ra chiến thắng quyết định.

“Không bên nào thắng”

Đây có thể là “trạng thái bình thường mới”: xung đột lặp lại nhưng không có hòa bình thực sự. Kịch bản dễ xảy ra là một cuộc xung đột cường độ thấp kéo dài, được kiểm soát bằng những lệnh ngừng bắn mong manh, xen kẽ các đợt không kích và những lần eo biển Hormuz bị đóng cửa.

Khi chiến tranh tiếp diễn, Mỹ và Iran cuối cùng sẽ phải lựa chọn: tạm dừng, dù chỉ trong thời gian ngắn, hay chiến đấu cho đến khi kiệt quệ. Tuy nhiên, cả Mỹ và Iran đều chưa ở gần ngưỡng kiệt quệ và vẫn sẵn sàng tiếp tục chiến đấu. Đến một thời điểm nào đó, hai bên sẽ phải tạm dừng. Nhưng một khoảng lặng không đồng nghĩa với kết thúc chiến tranh.

Cuối cùng, Mỹ và Iran sẽ phải thừa nhận rằng sức mạnh quân sự không thể phá vỡ vòng xoáy đối đầu. Chỉ ngoại giao và những nhượng bộ từ cả hai phía mới có thể giải quyết các tranh chấp chính trị đã nuôi dưỡng sự đối đầu kéo dài nhiều thập niên và cuộc chiến tốn kém hiện nay.

Tú Anh