Xuất khẩu thủy sản duy trì đà tăng nhưng vẫn đối mặt với nhiều sức ép

Trong 7 tháng năm 2026, tôm là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất của ngành thủy sản. Ảnh VASEP.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), tháng 7/2026, xuất khẩu thủy sản đạt gần 1,02 tỷ USD, tăng 4,8% so với cùng kỳ năm 2025. Đây tiếp tục là tháng có kim ngạch vượt mốc 1 tỷ USD, củng cố triển vọng ngành thủy sản có thể hoàn thành mục tiêu xuất khẩu trên 12 tỷ USD trong năm nay.

TÔM TĂNG TRƯỞNG MẠNH, CÁ TRA GIẢM TỐC

Trong kết quả chung của toàn ngành, tôm vẫn là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất khi đạt gần 2,78 tỷ USD sau 7 tháng, tăng 12,6%, chiếm khoảng 41% tổng kim ngạch toàn ngành. Riêng tháng 7, xuất khẩu tôm đạt hơn 428 triệu USD, tăng 4,5%.

Tuy nhiên, mức tăng trong tháng đã chậm hơn đáng kể so với tốc độ của cả giai đoạn 7 tháng đầu năm. Theo VASEP, động lực tăng trưởng hiện chủ yếu đến từ tôm hùm xuất khẩu sang Trung Quốc, trong khi tôm chân trắng và tôm sú tiếp tục chịu áp lực cạnh tranh tại các thị trường truyền thống như Hoa Kỳ, Liên minh châu Âu (EU) và Nhật Bản.

Từ sau quyết định của Văn phòng Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) ngày 23/7, thủy sản Việt Nam thuộc nhóm chịu thuế Section 301 ở mức 12,5%, cao hơn mức 10% áp dụng với Ecuador, Ấn Độ, Indonesia và một số đối thủ cạnh tranh. Mức chênh lệch này dù chỉ 2,5 điểm phần trăm, nhưng có thể ảnh hưởng đáng kể đến các hợp đồng tôm đông lạnh vốn có biên lợi nhuận thấp.

Đối với cá tra, kim ngạch xuất khẩu tháng 7 đạt gần 184 triệu USD, giảm 6,1% so với cùng kỳ. Tuy vậy, lũy kế 7 tháng vẫn đạt gần 1,3 tỷ USD, tăng 8,8%. Sự sụt giảm trong tháng phản ánh việc nhiều thị trường lớn điều chỉnh nhu cầu sau giai đoạn nhập khẩu mạnh nửa đầu năm. Trung Quốc giảm mua một số sản phẩm cá cỡ lớn, trong khi thị trường Hoa Kỳ chưa phục hồi rõ rệt.

Dù vậy, VASEP đánh giá cá tra vẫn có cơ hội mở rộng thị phần tại EU khi giá các loài cá thịt trắng như cá tuyết Đại Tây Dương, haddock và cá minh thái vẫn ở mức cao do nguồn cung hạn chế. Điều này buộc nhiều nhà chế biến phải cân nhắc sử dụng cá tra và cá rô phi cho các sản phẩm chế biến.

Tuy nhiên, để tận dụng cơ hội này, doanh nghiệp phải đáp ứng các yêu cầu về chứng nhận bền vững, truy xuất nguồn gốc, chất lượng ổn định và khả năng cung ứng dài hạn. Ngoài ra, từ đầu năm 2026, nhà nhập khẩu EU đã bắt buộc sử dụng hệ thống CATCH (Hệ thống số hóa chứng nhận thủy sản nhập khẩu) để quản lý chứng từ đối với thủy sản khai thác, khiến yêu cầu về hồ sơ ngày càng nghiêm ngặt.

XUẤT KHẨU CÁ NGỪ CHỊU NHIỀU SỨC ÉP

Xuất khẩu cá ngừ tháng 7/2026 đạt hơn 69 triệu USD, gần như đi ngang so với cùng kỳ năm trước; lũy kế 7 tháng đạt gần 524 triệu USD, giảm 1,4%. Theo VASEP, mức tăng mạnh của tháng 6 chủ yếu do doanh nghiệp đẩy nhanh giao hàng trước thời điểm chính sách thuế mới của Hoa Kỳ có hiệu lực. Sang tháng 7, kim ngạch trở lại trạng thái ổn định.

Đây cũng là ngành hàng chịu tác động lớn nhất từ các chính sách mới của Hoa Kỳ. Ngoài thuế Section 301, doanh nghiệp còn phải đáp ứng các quy định của Đạo luật Bảo vệ động vật có vú trên biển (MMPA). Theo Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA), Việt Nam chưa được công nhận tương đương đối với một số nghề khai thác, khiến nhiều lô hàng phải bổ sung Chứng nhận đủ điều kiện nhập khẩu (COA). Vì vậy, doanh nghiệp phải kiểm soát chặt chẽ nguồn nguyên liệu, vùng khai thác, ngư cụ và toàn bộ hồ sơ liên quan để tránh nguy cơ hàng hóa bị giữ lại kiểm tra.

Bên cạnh đó, cá ngừ xuất khẩu sang EU tiếp tục chịu áp lực từ cảnh báo "thẻ vàng" IUU, hệ thống CATCH và các quy định về xuất xứ trong EVFTA. Do đó, VASEP cho rằng xuất khẩu cá ngừ những tháng cuối năm khó có khả năng tăng trưởng mạnh.

Trong nhóm hải sản, cua ghẹ và các loại giáp xác khác là điểm sáng khi đạt hơn 41 triệu USD trong tháng 7/2026, tăng tới 51,1%; lũy kế 7 tháng đạt gần 246 triệu USD, tăng 28,7% so với cùng kỳ năm trước. Xuất khẩu nhuyễn thể có vỏ cũng đạt hơn 178 triệu USD sau 7 tháng, tăng gần 30%.

Theo VASEP, kết quả này có sự đóng góp đáng kể từ thị trường Hoa Kỳ sau khi NOAA khôi phục công nhận tương đương đối với nghề ghẹ bơi của Việt Nam từ tháng 5/2026. Tuy nhiên, doanh nghiệp vẫn phải tuân thủ đầy đủ các quy định về chứng nhận COA và truy xuất nguồn gốc.

Trong khi đó, xuất khẩu nhuyễn thể chân đầu như mực, bạch tuộc giảm nhẹ trong tháng 7 do giá nguyên liệu tăng và nhu cầu tại một số thị trường châu Á chậm lại.

THỊ TRƯỜNG TRUNG QUỐC LÀ ĐỘNG LỰC TĂNG TRƯỞNG

Trung Quốc và Hong Kong tiếp tục là thị trường xuất khẩu lớn nhất của thủy sản Việt Nam với kim ngạch hơn 267 triệu USD trong tháng 7, tăng 24,7%; lũy kế 7 tháng năm 2026 đạt gần 1,74 tỷ USD, tăng tới 34,5% so với cùng kỳ năm trước. "Phần lớn mức tăng trưởng chung của toàn ngành đến từ thị trường này, nhờ nhu cầu đối với tôm hùm, tôm chân trắng, cá tra, cua ghẹ và nhiều mặt hàng hải sản khác", VASEP nhận định.

Trong khi đó, Hoa Kỳ đạt hơn 1,05 tỷ USD sau 7 tháng, tăng 0,3%. Nhật Bản vẫn duy trì tăng trưởng ổn định, còn các nước CPTPP đạt hơn 1,78 tỷ USD, tăng 8,1%.

Ngược lại, xuất khẩu sang EU giảm 2,7% sau 7 tháng; Hàn Quốc giảm trên 10% trong tháng 7; ASEAN giảm 6% và Trung Đông giảm 16%.

VASEP cho rằng ngoài yếu tố nhu cầu suy giảm, việc EU áp dụng bắt buộc hệ thống CATCH từ đầu năm 2026 cũng làm gia tăng nguy cơ chậm thông quan nếu hồ sơ khai thác, mã hàng hoặc dữ liệu lô hàng không thống nhất.

VASEP nhận định mục tiêu xuất khẩu trên 12 tỷ USD trong năm 2026 vẫn khả thi, song tốc độ tăng trưởng những tháng còn lại có thể thấp hơn đáng kể so với mức 11,5% hiện nay.

Yếu tố tác động lớn nhất là thuế Section 301 của Hoa Kỳ. Theo đó, nhiều hợp đồng mới có thể phải đàm phán lại khi nhà nhập khẩu yêu cầu giảm giá, chia sẻ chi phí thuế hoặc chỉ ký hợp đồng ngắn hạn. Việc Việt Nam chịu mức thuế cao hơn một số quốc gia cạnh tranh như Ecuador, Ấn Độ và Indonesia cũng khiến nhiều sản phẩm, đặc biệt là tôm chân trắng, cá ngừ đóng hộp và các mặt hàng đông lạnh tiêu chuẩn, giảm lợi thế cạnh tranh.

Dù vậy, VASEP cho rằng vẫn còn những yếu tố tích cực. Việt Nam đã ban hành quy định cấm nhập khẩu hàng hóa được sản xuất bằng lao động cưỡng bức, có hiệu lực từ đầu tháng 9/2026. Đây được xem là cơ sở để tiếp tục trao đổi với Hoa Kỳ về các vấn đề thương mại.

Chu Khôi