Ngoại giao kinh tế: Tác nhân quan trọng nâng tầm vị thế thủy sản Việt Nam

Trong tiến trình phát triển và hội nhập của ngành Thủy sản Việt Nam, Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) ghi nhận công tác ngoại giao kinh tế đã có bước chuyển mạnh mẽ cả về tư duy, phương thức và mức độ gắn kết với doanh nghiệp. Từ vai trò mở đường, kết nối và xúc tiến, ngoại giao kinh tế ngày càng đi sâu vào dự báo, cảnh báo, tháo gỡ rào cản, kiến tạo thị trường, kết nối công nghệ và huy động các nguồn lực phát triển.

Đây là một bước tiến rất quan trọng, thể hiện rõ tinh thần ngoại giao phục vụ phát triển, lấy người dân, địa phương và doanh nghiệp làm trung tâm.

Ba thập kỷ hội nhập đã đưa thủy sản Việt Nam từ một ngành xuất khẩu còn khiêm tốn trở thành một trong những ngành hàng chủ lực, hiện diện tại gần 170 quốc gia và vùng lãnh thổ, tạo sinh kế cho hàng triệu lao động và góp phần khẳng định năng lực của doanh nghiệp Việt Nam trên thị trường thế giới. Thành quả đó trước hết đến từ nỗ lực bền bỉ của người nuôi, ngư dân, doanh nghiệp và các cơ quan quản lý; đồng thời có sự đóng góp quan trọng, ngày càng rõ nét của công tác đối ngoại và ngoại giao kinh tế.

Nếu ở giai đoạn đầu hội nhập, kỳ vọng lớn nhất của cộng đồng doanh nghiệp là mở được thị trường, giảm thuế quan và tìm kiếm khách hàng, thì hôm nay bài toán đã thay đổi căn bản. Thủy sản Việt Nam không chỉ cần đi được ra thế giới, mà phải giữ vững được thị trường, thích ứng nhanh với các chuẩn mực mới, nâng cao giá trị gia tăng và tiến lên những nấc thang cao hơn trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Tác nhân quan trọng trong thành công của ngành thủy sản Việt Nam

Nhìn lại chặng đường phát triển của ngành thủy sản, có thể khẳng định những bước tiến về thị trường, vị thế và năng lực hội nhập luôn gắn với sự mở rộng của quan hệ đối ngoại, các khuôn khổ hợp tác song phương và đa phương, các hiệp định thương mại tự do, hoạt động đối ngoại cấp cao và sự hiện diện ngày càng chủ động của mạng lưới Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài.

VASEP hiện quy tụ hơn 300 doanh nghiệp hội viên, đóng góp phần lớn kim ngạch xuất khẩu thủy sản của cả nước.

Từ mức chưa đến 1 tỷ USD vào cuối những năm 1990, xuất khẩu thủy sản Việt Nam đã có bước phát triển mạnh mẽ, đưa Việt Nam trở thành một trong những quốc gia chế biến và xuất khẩu thủy sản quan trọng của thế giới với kim ngạch xuất khẩu trên 11,3 tỷ USD năm 2025.

Phía sau những con số trên là cả một quá trình mở cửa, đàm phán, xây dựng lòng tin, xử lý khác biệt về tiêu chuẩn và từng bước đưa hàng thủy sản Việt Nam vào những thị trường lớn, khó tính nhất.

Trong quá trình ấy, Bộ Ngoại giao, Vụ Ngoại giao kinh tế, các vụ khu vực, các Đại sứ quán, Tổng Lãnh sự quán và Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài đã thực sự trở thành những đối tác đồng hành của hiệp hội và doanh nghiệp. VASEP đặc biệt đánh giá cao vai trò điều phối, kết nối của Vụ Ngoại giao kinh tế; sự phối hợp sát sao của Vụ châu Mỹ đối với các vấn đề tại Hoa Kỳ, Brazil và khu vực châu Mỹ; cũng như vai trò của Vụ Trung Đông – châu Phi trong việc mở rộng tiếp cận những thị trường còn nhiều dư địa, trong đó có Trung Đông, thị trường Halal và châu Phi...

Điểm đáng ghi nhận là sự đồng hành này ngày càng đi vào chiều sâu. Các hoạt động không chỉ dừng ở tổ chức đoàn, hội nghị hay kết nối doanh nghiệp, mà đã chú trọng hơn tới nhu cầu thực tế của từng ngành hàng, từng thị trường và từng vụ việc. Thông tin về thay đổi chính sách nhập khẩu, quy định an toàn thực phẩm, SPS, TBT, phòng vệ thương mại, truy xuất nguồn gốc, chứng nhận mới hay các xu hướng tiêu dùng mới được cập nhật nhanh hơn và có tính định hướng hơn.

Những cuộc trao đổi giữa Bộ Ngoại giao, các Cơ quan đại diện và VASEP ngày càng trở thành kênh tham vấn hai chiều, giúp cơ quan ngoại giao hiểu rõ hơn khó khăn của doanh nghiệp, đồng thời giúp doanh nghiệp tiếp cận sớm hơn với những chuyển động của thị trường.

Từ mở cửa đến giữ thị trường và kiến tạo năng lực cạnh tranh

Đối với ngành thủy sản, mở được một thị trường mới luôn là kết quả đáng trân trọng. Tuy nhiên, trong bối cảnh thương mại quốc tế biến động nhanh và các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe, giữ được thị trường và duy trì niềm tin của đối tác còn khó hơn nhiều. Đây cũng là nơi vai trò của ngoại giao kinh tế được thể hiện rõ nhất.

Các thị trường truyền thống như Liên minh châu Âu, Hoa Kỳ, Nhật Bản, Trung Quốc hay Brazil không còn chỉ quan tâm đến chất lượng và giá bán của sản phẩm. Họ xem xét toàn bộ chuỗi giá trị, truy xuất nguồn gốc: nguyên liệu có hợp pháp và minh bạch hay không; vùng nuôi có kiểm soát kháng sinh, môi trường và dịch bệnh hay không; hoạt động khai thác có đáp ứng yêu cầu chống khai thác IUU hay không; quy trình chế biến, lao động, bao bì và phát thải có phù hợp với các chuẩn mực mới hay không.

Trong những vấn đề lớn như cảnh báo “thẻ vàng” IUU của Liên minh châu Âu, yêu cầu theo Đạo luật Bảo vệ động vật có vú biển (MMPA), Chương trình Giám sát nhập khẩu thủy sản (SIMP), các vụ việc phòng vệ thương mại, chống bán phá giá và các rào cản thuế quan, kỹ thuật tại thị trường Hoa Kỳ, cộng đồng doanh nghiệp thủy sản đã nhận được sự quan tâm và phối hợp tích cực của Bộ Ngoại giao, các vụ chức năng, các Cơ quan đại diện và hệ thống Thương vụ.

Việc hỗ trợ kết nối với cơ quan chức năng nước sở tại, truyền tải thông tin, giải thích chính sách, phản ánh kiến nghị và góp phần bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp có ý nghĩa rất thiết thực.

VASEP đặc biệt ghi nhận bước tiến trong công tác thông tin, dự báo và cảnh báo. Với thủy sản, một thông tin đến sớm về thay đổi chứng thư, kiểm dịch, dư lượng, ghi nhãn, truy xuất nguồn gốc hay chính sách thuế có thể giúp doanh nghiệp điều chỉnh ngay từ vùng nguyên liệu, quy trình sản xuất, hồ sơ kỹ thuật và kế hoạch giao hàng. Ngược lại, thông tin đến chậm có thể khiến hàng hóa bị lưu giữ, tăng tần suất kiểm tra, phát sinh chi phí lớn hoặc đánh mất cơ hội thị trường. Vì vậy, việc ngoại giao kinh tế ngày càng phát huy vai trò như một “hệ thống cảnh báo sớm” chính là một đóng góp trực tiếp vào năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Điều quan trọng hơn, công tác ngoại giao kinh tế hiện nay đã vượt ra khỏi phạm vi hỗ trợ doanh nghiệp xử lý từng vụ việc riêng lẻ. Bằng việc giúp doanh nghiệp hiểu đúng luật chơi, dự báo sớm xu hướng và chuẩn bị năng lực đáp ứng, ngoại giao kinh tế đang từng bước tham gia vào quá trình kiến tạo năng lực cạnh tranh. Ngoại giao có thể mở cánh cửa thị trường; nhưng để doanh nghiệp bước qua và đứng vững sau cánh cửa đó, cần có tiêu chuẩn, công nghệ, quản trị, minh bạch và thương hiệu. Sự đồng hành hiệu quả nhất chính là giúp doanh nghiệp chuẩn bị được những năng lực ấy.

Kiến tạo không gian thị trường và chuỗi cung ứng mới

Một dấu ấn nổi bật khác là công tác ngoại giao kinh tế đã chủ động hơn trong việc tìm kiếm những không gian phát triển mới, thay vì chỉ tập trung vào các thị trường truyền thống. Trong bối cảnh sức mua toàn cầu biến động, bảo hộ thương mại gia tăng và chuỗi cung ứng thường xuyên chịu tác động bởi xung đột, chi phí vận tải và điều chỉnh chính sách, đa dạng hóa thị trường và đối tác trở thành yêu cầu sống còn của doanh nghiệp.

VASEP đánh giá cao sự quan tâm của Bộ Ngoại giao, Vụ Ngoại giao kinh tế và Vụ Trung Đông - châu Phi đối với các khu vực còn nhiều dư địa như Trung Đông, thị trường Halal và châu Phi. Thông qua mạng lưới Cơ quan đại diện, doanh nghiệp có thêm điều kiện tiếp cận thông tin về thị hiếu, chứng nhận, hệ thống phân phối, đối tác nhập khẩu và văn hóa kinh doanh. Đây là những yếu tố rất quan trọng để các sản phẩm như tôm, cá tra, cá ngừ, mực, bạch tuộc, nhuyễn thể và hàng chế biến sâu có thể đi vào những phân khúc phù hợp, thay vì chỉ mở rộng xuất khẩu theo chiều rộng.

Tương tự, sự phối hợp của Vụ châu Mỹ và các Cơ quan đại diện tại khu vực đã góp phần giúp doanh nghiệp vừa theo dõi sát các biến động tại thị trường Hoa Kỳ, vừa nhận diện tốt hơn tiềm năng tại Brazil và các thị trường Mỹ Latinh. Giá trị của công tác ngoại giao ở đây không chỉ nằm ở việc giới thiệu một thị trường, mà ở khả năng giúp doanh nghiệp “đi đúng thị trường, đúng đối tác và đúng phân khúc”, đồng thời nhận diện sớm các rủi ro chính sách và thương mại.

Giá trị của công tác ngoại giao ở đây không chỉ nằm ở việc giới thiệu một thị trường, mà ở khả năng giúp doanh nghiệp “đi đúng thị trường, đúng đối tác và đúng phân khúc”, đồng thời nhận diện sớm các rủi ro chính sách và thương mại.

Ngoại giao kinh tế cũng ngày càng chú trọng tới việc khơi thông và đa dạng hóa chuỗi cung ứng. Ngành thủy sản không chỉ cần thị trường xuất khẩu ổn định, mà còn cần nguồn nguyên liệu, thức ăn, thiết bị, bao bì, công nghệ, logistics lạnh và nguồn vốn phù hợp. Việc kết nối thêm các đối tác, tuyến cung ứng và nguồn lực quốc tế giúp doanh nghiệp giảm phụ thuộc, nâng cao sức chống chịu và chủ động hơn trước những cú sốc bên ngoài.

Từ ngoại giao thị trường đến ngoại giao khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo

Nếu thị trường là đầu ra của chuỗi giá trị, thì khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chính là động lực tạo ra năng lực cạnh tranh mới. Ngành thủy sản không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào lao động, kinh nghiệm và lợi thế chi phí. Muốn nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị gia tăng, ngành cần đẩy nhanh ứng dụng công nghệ giống, nuôi biển công nghiệp, nuôi tuần hoàn, cảm biến và quan trắc môi trường, trí tuệ nhân tạo trong dự báo dịch bệnh, tự động hóa chế biến, tiết kiệm năng lượng, tận dụng phụ phẩm, kho lạnh thông minh và truy xuất nguồn gốc số.

VASEP kỳ vọng đây sẽ là một trong những bước đột phá mạnh mẽ tiếp theo của ngoại giao kinh tế. Ngoại giao khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cần được triển khai với tinh thần thực chất như ngoại giao thị trường đã làm được: bắt đầu từ nhu cầu cụ thể của doanh nghiệp, xác định đúng đối tác và theo đuổi đến kết quả cuối cùng.

Doanh nghiệp nuôi tôm cần công nghệ kiểm soát môi trường, dịch bệnh và giảm phát thải; ngành cá tra cần công nghệ giống, thức ăn, xử lý nước và chế biến sâu; nuôi biển cần lồng bè hiện đại, quan trắc đại dương và quản lý vùng nuôi; doanh nghiệp chế biến cần tự động hóa, tối ưu năng lượng, logistics lạnh và truy xuất số. Mạng lưới ngoại giao có thể giúp kết nối những nhu cầu đó với các quốc gia, viện nghiên cứu, trường đại học, trung tâm đổi mới sáng tạo, quỹ đầu tư và tổ chức tài chính xanh có thế mạnh phù hợp.

Khi kết nối đúng nhu cầu, ngoại giao khoa học – công nghệ sẽ không còn chỉ là nội dung của các diễn đàn hay biên bản ghi nhớ, mà trở thành công cụ trực tiếp giúp doanh nghiệp giảm chi phí, nâng năng suất, đáp ứng tiêu chuẩn và tạo ra sản phẩm có giá trị cao hơn. Đây cũng là cách ngoại giao kinh tế tiếp tục nâng mình lên một nấc mới: từ kiến tạo cơ hội thị trường sang kiến tạo năng lực phát triển.

Kỳ vọng vào những bước đột phá mới

Từ thực tiễn đồng hành với Bộ Ngoại giao trong nhiều năm qua, VASEP tin tưởng công tác ngoại giao kinh tế đã tạo dựng được một nền tảng phối hợp ngày càng hiệu quả giữa cơ quan ngoại giao, các bộ, ngành, hiệp hội và doanh nghiệp. Điều cộng đồng doanh nghiệp mong đợi trong giai đoạn tới không phải là một cách làm hoàn toàn khác, mà là những bước đột phá mạnh mẽ hơn trên chính nền tảng tốt đẹp đã được hình thành.

Trước hết, cơ chế cảnh báo sớm cần tiếp tục được nâng cấp theo hướng nhanh hơn, sâu hơn và sát ngành hàng hơn. Thông tin không chỉ dừng ở việc chuyển tiếp quy định, mà cần kèm theo đánh giá tác động, mức độ rủi ro và khuyến nghị ứng phó. Đối với những vấn đề lớn như IUU, MMPA, phòng vệ thương mại, thuế quan, SPS/TBT và tiêu chuẩn xanh, sự phối hợp liên ngành và phản ứng chính sách kịp thời sẽ tiếp tục là chỗ dựa quan trọng của doanh nghiệp.

Các chương trình xúc tiến và kết nối thị trường có thể tiếp tục chuyển mạnh từ giới thiệu chung sang xây dựng hồ sơ thị trường, hồ sơ đối tác và cơ hội theo từng sản phẩm. Với thủy sản, mỗi ngành hàng có một chuỗi cung ứng, tiêu chuẩn và phân khúc khác nhau; do đó, cách tiếp cận “đúng sản phẩm – đúng thị trường – đúng đối tác” sẽ tạo ra hiệu quả lớn hơn.

VASEP cũng mong muốn các hiệp hội ngành hàng tiếp tục được coi là đối tác thường xuyên của Bộ Ngoại giao và các Cơ quan đại diện trong trao đổi thông tin, tham vấn chính sách và triển khai hoạt động. Hiệp hội là nơi tập hợp dữ liệu, tiếng nói và nhu cầu thực tiễn của doanh nghiệp; trong khi mạng lưới ngoại giao có lợi thế về địa bàn, quan hệ, thông tin và khả năng kết nối. Khi hai nguồn lực này được kết hợp chặt chẽ, các cơ hội đối ngoại sẽ được chuyển hóa nhanh hơn thành kết quả kinh tế cụ thể.

Đồng thời, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp và hiệp hội tham gia sâu hơn vào các diễn đàn, mạng lưới ngành nghề và cơ chế đối thoại quốc tế. Việt Nam không chỉ cần thích ứng với các chuẩn mực mới, mà cần chủ động đóng góp tiếng nói ngay từ quá trình hình thành các luật lệ, tiêu chuẩn và xu hướng phát triển của ngành.

Lịch sử phát triển của thủy sản Việt Nam cho thấy, mỗi bước tiến của hội nhập đều gắn với một bước phát triển của đối ngoại. Trong giai đoạn mới, khi cạnh tranh quốc tế ngày càng dựa trên tri thức, công nghệ, tiêu chuẩn và khả năng chống chịu, ngoại giao kinh tế đang ngày càng thể hiện vai trò là một tác nhân quan trọng của thành công ngành thủy sản.

Đối với cộng đồng doanh nghiệp, ngoại giao kinh tế hôm nay không chỉ mở thêm những cánh cửa thị trường, mà còn giúp giữ vững thị trường, tháo gỡ rào cản, nâng chuẩn sản xuất, làm chủ luật chơi, tiếp cận công nghệ và kiến tạo những không gian phát triển mới. Thành công của ngoại giao kinh tế vì thế không chỉ được đo bằng số lượng thỏa thuận hay cuộc kết nối, mà còn bằng những thị trường được duy trì, những rào cản được tháo gỡ, những cơ hội được chuyển hóa và năng lực cạnh tranh được nâng lên.

VASEP trân trọng ghi nhận và đánh giá cao những đổi mới, nỗ lực và kết quả thực chất của Bộ Ngoại giao, Vụ Ngoại giao kinh tế, các vụ khu vực và mạng lưới Cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài trong thời gian qua.

Với nền tảng đã được tạo dựng, VASEP tin tưởng ngoại giao kinh tế sẽ tiếp tục có những bước đột phá mạnh mẽ hơn, trở thành lực lượng tiên phong kết nối nguồn lực quốc tế với nội lực đất nước, đồng hành cùng doanh nghiệp Việt Nam nâng tầm vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và đóng góp thiết thực vào mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của đất nước.

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam - VASEP