Xử lý nghiêm vi phạm vì sự liêm chính của giáo dục

1.Trong số 27 bị can ở Tuyên Quang, hiện cơ quan điều tra mới công bố danh tính một số người, gồm: bà Nguyễn Thị Hằng, Hiệu trưởng Trường THPT Chuyên Tuyên Quang; bà Trần Thị Thu Hằng, Phó Hiệu trưởng Trường THPT Nguyễn Văn Huyên; ông Nguyễn Hà Duy, giáo viên Toán Trường THPT Chuyên Tuyên Quang và bà Nguyễn Thị Diệu Thúy, giáo viên Ngữ văn Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, thư ký điểm thi.

Ngày 17/7, Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an quyết định rút toàn bộ vụ án xảy ra tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang từ Cơ quan An ninh điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang để trực tiếp điều tra.

Còn tại Quảng Trị, 2 giáo viên bị khởi tố là ông Trần Đức Lực, Tổ trưởng chuyên môn Toán, Phó trưởng Điểm thi Trường THPT Lê Trực và bà Đoàn Thị Thanh Bình, Tổ trưởng chuyên môn Ngữ văn, Thư ký Điểm thi Trường THPT Lê Trực.

Những ngày qua, theo dõi tin tức về 2 vụ án này qua báo chí, là người từng 38 năm công tác trong ngành giáo dục, trong đó có 15 năm làm công tác thanh tra, tôi vừa thấy tiếc vừa phẫn nộ.

Tiếc vì trước khi phạm tội, Nguyễn Hà Duy, giáo viên Toán Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, từng là một học sinh xuất sắc, rồi là một giáo viên giỏi. Duy còn khá trẻ, một người có năng lực như vậy chắc chắn sẽ có tương lai tốt trong sự nghiệp.

Cơ quan điều tra tống đạt quyết định tố tụng đối với Nguyễn Hà Duy, giáo viên Toán Trường THPT Chuyên Tuyên Quang

Có chút tiếc nuối như vậy, nhưng tôi cũng như dư luận cả nước đều phẫn nộ vì sai phạm trong kỳ thi vừa qua ở Tuyên Quang là sai phạm có tổ chức.

Từ xưa tới nay, nguyên tắc cao nhất của thi cử là để tạo ra sự công bằng. Một xã hội càng văn minh thì càng đòi hỏi sự nghiêm túc trong thi cử, bởi có như vậy thì mới công bằng và chọn được người tài. Vi phạm của hàng loạt cán bộ, giáo viên ở Tuyên Quang, Quảng Trị vừa qua đã phá vỡ nguyên tắc ấy. Trường học là nơi dạy chữ và dạy làm người, nhưng khi chính thầy cô giáo, những người đáng ra phải làm gương về sự trung thực và thượng tôn pháp luật, lại ngang nhiên vi phạm pháp luật đã chà đạp lên niềm tin của xã hội về sự liêm chính của giáo dục.

Có một câu hỏi dư luận đặc biệt quan tâm là động cơ nào khiến những người này dám ngang nhiên vi phạm pháp luật như vậy? Bởi, bất cứ giáo viên nào trước khi đi coi thi đều được tập huấn rất kỹ các quy định tại Quy chế thi tốt nghiệp THPT của Bộ Giáo dục và Đào tạo. Trong quy chế quy định rõ ràng, chặt chẽ và nhấn mạnh sẽ xử lý nghiêm các trường hợp vi phạm. Câu hỏi này chắc chắn sẽ được cơ quan điều tra làm rõ.

Ngày 15/7, trong buổi làm việc với Ban Thường vụ Tỉnh ủy Tuyên Quang về việc thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, trên cơ sở báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Công an và UBND tỉnh Tuyên Quang, Thủ tướng Lê Minh Hưng nhận định đây là vụ việc có tính chất đặc biệt nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sự nghiêm minh, công bằng của kỳ thi, đồng thời tác động tiêu cực đến uy tín của ngành giáo dục và niềm tin của xã hội.

Thủ tướng yêu cầu việc xử lý vụ việc phải bảo đảm 3 nguyên tắc. Thứ nhất, cơ quan chức năng phải điều tra, xác minh đầy đủ, khách quan, làm rõ bản chất vụ việc, bảo đảm công khai, minh bạch và đúng quy định pháp luật. Thứ hai, phải xử lý nghiêm các tổ chức, cá nhân vi phạm, phân định rõ trách nhiệm, tính chất và mức độ sai phạm của từng trường hợp. Thứ ba, phương án xử lý phải đúng quy chế thi và các quy định pháp luật, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của thí sinh, giữ vững kỷ cương, sự công bằng và uy tín của kỳ thi.

2. Sau khi những tiêu cực ở Tuyên Quang, Quảng Trị bị phanh phui, đã có ý kiến cho rằng nên tách kỳ thi tốt nghiệp và thi đại học riêng. Thực tế, cách đây vài năm cũng đã có ý kiến đề xuất như vậy. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nghiên cứu và thấy rằng việc tổ chức 2 kỳ thi riêng biệt như trước kia sẽ tạo thêm áp lực và tốn kém cho các thí sinh và gia đình thí sinh. Bởi, sai phạm ở công tác tổ chức, giám sát và thực thi quy chế chứ không phải ở việc sử dụng kết quả thi tốt nghiệp để tuyển sinh.

Thực tế những năm gần đây, các đại học lớn, top đầu đã có những phương thức tuyển sinh riêng như kỳ thi đánh giá năng lực của Đại học Quốc gia Hà Nội (HSA) và của Đại học Quốc gia TP Hồ Chí Minh (V-ACT); kỳ thi đánh giá tư duy của Đại học Bách khoa Hà Nội (TSA); kỳ thi đánh giá năng lực chuyên biệt (V-SAT) của một số trường đại học phối hợp tổ chức. Bộ Công an tổ chức kỳ thi đánh giá để làm căn cứ tuyển sinh vào các học viện, trường CAND. Năm 2026, Bộ Quốc phòng cũng bổ sung thêm phương thức xét tuyển trên kết quả bài thi đánh giá năng lực do Ban Tuyển sinh Bộ Quốc phòng tổ chức để tuyển sinh vào các học viện, nhà trường quân đội. Xu hướng tách dần tuyển sinh khỏi kỳ thi tốt nghiệp đã hình thành khi nhiều trường áp dụng phương thức xét tuyển tổng hợp, kết hợp điểm thi đánh giá năng lực, điểm thi tốt nghiệp và học bạ.

Việc các trường tổ chức kỳ thi riêng không đồng nghĩa với việc kỳ thi chung thất bại, mà là xu hướng chung của tự chủ đại học. Các trường lớn cần đề thi phân hóa cao hơn, trong khi kỳ thi tốt nghiệp THPT chỉ đóng vai trò như một “bộ lọc” cơ bản, đảm bảo sàn chất lượng tối thiểu. Nếu kỳ thi tốt nghiệp THPT được trả về đúng chức năng công nhận hoàn thành chương trình phổ thông, tuyển sinh đại học sẽ chuyển mạnh sang mô hình kết hợp nhiều phương thức. Trong đó, các kỳ thi đánh giá năng lực dùng chung được kỳ vọng sẽ giữ vai trò ngày càng quan trọng, đồng thời các trường sẽ chủ động lựa chọn phương thức tuyển sinh phù hợp với mục tiêu đào tạo.

Vì vậy, để có kết quả thực chất, các trường đại học cần được tự chủ trong tuyển sinh; giải pháp phù hợp là phát triển các kỳ thi đánh giá năng lực dùng chung cho nhiều trường, kết hợp với kết quả thi tốt nghiệp THPT và các tiêu chí khác. Cần xây dựng hệ thống tuyển sinh theo phân tầng giáo dục đại học: Nhóm trường trọng điểm sẽ duy trì các kỳ thi có tính sàng lọc cao; nhóm trường đào tạo theo nhu cầu thị trường áp dụng nhiều tiêu chí xét tuyển...

Trường THPT Chuyên Tuyên Quang

Quy chế rất chặt chẽ, vì vậy nguyên nhân chính của gian lận thi cử chung quy vẫn nằm ở những người tham gia tổ chức thi vi phạm quy chế, ở căn bệnh thành tích áp lực lên các địa phương và sự thiếu nghiêm minh trong khâu giám sát, kiểm tra ở một số thời điểm, một số địa phương. Vì vậy, cần bổ sung những biện pháp ngăn chặn tình trạng gian lận trong thi cử, ứng dụng công nghệ để giám sát quá trình tổ chức thi và chấm thi. Tăng cường lực lượng thanh tra, giám sát ở các điểm thi và ở các khâu: coi thi, chấm thi, phúc khảo bài thi.

Thực tế, theo thống kê của Bộ Giáo dục và Đào tạo, kỳ tuyển sinh năm 2026 này có tới 325.000 thí sinh không đăng ký xét tuyển vào đại học, cao đẳng, chiếm khoảng 35% thí sinh dự kỳ thi tốt nghiệp THPT vừa qua. Từ thực tế này, nên chăng, ngoài các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy của các trường đại học thì ngay trong đề thi tốt nghiệp nên có phần đề ghi rõ: “Học sinh chỉ có nguyện vọng tốt nghiệp không có nguyện vọng học đại học, cao đẳng không cần làm các câu hỏi ở phần sau”. Như vậy, sẽ phân loại được ngay số thí sinh chỉ cần có bằng tốt nghiệp THPT mà không cần vào đại học và cao đẳng, đỡ tốn kém cho những học sinh chỉ có yêu cầu tốt nghiệp mà không có yêu cầu học đại học, cao đẳng.

Trần Bá Giao - nguyên Phó Chánh Thanh tra Bộ Giáo dục và Đào tạo