Khi AI thành 'cỗ máy đáp án', nhà trường phải thay đổi cách dạy ra sao?

Vấn đề này được hơn 400 giáo viên, chuyên gia, nhà quản lý giáo dục trong và ngoài nước bàn luận tại hội thảo giáo dục “Vietnam Deeper Learning Conference 2026” với chủ đề “Nhân bản hóa AI để học sâu” do Trường Phổ thông Liên cấp Olympia tổ chức ngày 25/7, tại Hà Nội.

Điều quyết định nằm ở cách dạy học của thầy cô, nhà trường

Theo TS Võ Thục Anh, Trưởng bộ môn Tiếng Anh, Trường Phổ thông Liên cấp Olympia, nhiều người lo ngại AI đang khiến học sinh ngày càng lười suy nghĩ. Tuy nhiên, theo bà, đó chưa phải bản chất của vấn đề.

“AI không tự động biến học sinh thành những người chỉ đi tìm đáp án. Điều đó phụ thuộc vào cách chúng ta dạy và học trong nhà trường”, bà nêu quan điểm.

TS Võ Thục Anh phân tích, nếu hoạt động học tập chỉ hướng đến việc tìm ra một đáp án đúng hoặc hoàn thành bài tập nhanh nhất, AI đương nhiên sẽ trở thành công cụ hiệu quả nhất - con đường ngắn nhất để đạt mục tiêu đó. Khi ấy, rất khó trách học sinh vì các em đơn giản đang lựa chọn con đường ngắn nhất để hoàn thành yêu cầu.

Cốt lõi vấn đề nằm ở chỗ, nếu nhà trường vẫn chỉ đánh giá khả năng ghi nhớ hay tìm đáp án đúng, AI sẽ ngày càng trở thành “đường tắt”. Nhưng nếu giáo dục hướng đến năng lực giải quyết vấn đề, tư duy phản biện và học sâu, AI sẽ không thể thay thế quá trình tư duy mà chỉ đóng vai trò là công cụ hỗ trợ, người bạn đồng hành giúp mở rộng tri thức.

Các chuyên gia thảo luận tại hội thảo.

Ở góc độ quản lý nhà trường, ông Nguyễn Phương Duy, thành viên Ban Giám hiệu THPT, Trường Phổ thông Liên cấp Olympia, cho rằng AI là xu thế không thể đảo ngược và giáo dục không nên lựa chọn cách tiếp cận cấm đoán vì AI là xu thế không thể chối bỏ.

“Chúng tôi không cấm học sinh sử dụng AI. Thay vì coi AI là nguy cơ tiêu cực, nhà trường xây dựng bộ chính sách và khung hướng dẫn để giáo viên, học sinh sử dụng AI đúng mục đích, đúng giới hạn, có trách nhiệm và tuân thủ các nguyên tắc về liêm chính học thuật”, ông cho biết.

Theo ông Duy, AI có thể xử lý dữ liệu, tổng hợp thông tin hay hỗ trợ con người hoàn thành nhiều công việc với tốc độ rất nhanh. Tuy nhiên, những năng lực cốt lõi như tư duy, cảm xúc, khả năng đồng cảm và phán đoán vẫn thuộc về con người.

Điều quan trọng vì thế không phải AI đưa ra câu trả lời gì, mà là người học có đủ năng lực để đánh giá, phản biện và quyết định khi nào nên tin vào câu trả lời ấy.

Để AI giúp trò phát huy tư duy học sâu, người thầy phải thay đổi trước

Theo PGS.TS Phạm Sỹ Nam, Giảng viên cao cấp, Trưởng Bộ môn Lý luận và Phương pháp dạy học môn Toán, Trường Đại học Sài Gòn; thành viên biên soạn chương trình giáo dục phổ thông môn Toán và là tác giả SGK Toán từ lớp 6-12 (bộ Cánh Diều) khẳng định, AI chỉ thực sự tạo ra giá trị khi giáo viên làm chủ công nghệ thay vì phụ thuộc vào công nghệ.

Ông cho rằng AI có thể hỗ trợ xây dựng học liệu, thiết kế bài giảng hay gợi ý hoạt động học tập, nhưng không thể thay thế nền tảng chuyên môn và tư duy sư phạm của người thầy.

PGS.TS Phạm Sỹ Nam chia sẻ tại chương trình.

“AI không tự tạo ra một bài giảng hay. Điều quan trọng là giáo viên phải nắm vững các nguyên lý dạy học, hiểu rõ mục tiêu bài học và từ đó đưa ra những câu lệnh phù hợp để AI hỗ trợ đúng ý đồ sư phạm”, ông Nam nhấn mạnh.

Theo ông, AI cũng không phải lúc nào cũng chính xác. Vì vậy, giáo viên phải là người kiểm chứng, điều chỉnh và chịu trách nhiệm cuối cùng đối với mọi nội dung trước khi đưa vào lớp học, đặc biệt là các hoạt động đánh giá học sinh.

Nếu nhiều diễn giả đặt ra câu hỏi giáo dục cần thay đổi điều gì trong thời đại AI, thì bà Đinh Thị Kiều Trang, Phó Hiệu trưởng Trường Trung học Edison (cơ sở An Khánh, Hà Nội) mang đến một gợi ý cụ thể về cách tổ chức việc học để học sinh không phụ thuộc vào công nghệ.

Giới thiệu về Visible Thinking Routine (VTR) như một “giàn giáo tư duy” cho học trò, bà Trang cho biết đây là hệ thống thiết kế các “thói quen tư duy hữu hình” do Project Zero thuộc Trường Giáo dục Harvard - Mỹ phát triển, gồm nhiều công cụ giúp giáo viên từng bước xây dựng quá trình tư duy của học sinh thông qua chuỗi câu hỏi gợi mở.

Chẳng hạn, công cụ See - Think - Wonder (Nhìn thấy gì - Nghĩ gì - Thắc mắc gì) được sử dụng để khơi gợi sự tò mò và khả năng quan sát. Một công cụ khác là Claim - Support - Question, trong đó học sinh phải nêu quan điểm, đưa ra bằng chứng bảo vệ lập luận và tiếp tục đặt câu hỏi kiểm chứng, lập luận, phản biện để phát triển tư duy học sâu thay vì chỉ hỏi chat GPT để lấy đáp án có sẵn.

Bà Tạ Thị Tam Hà, Hiệu trưởng Trường Tiểu học, THCS và THPT Hà Nội Thăng Long cho rằng, để hạn chế tình trạng học sinh phụ thuộc AI, giáo viên cần chuyển từ đánh giá sản phẩm cuối cùng sang theo dõi toàn bộ quá trình hình thành ý tưởng, yêu cầu học sinh nộp bản thảo, báo cáo tiến độ hoặc trình bày cách xây dựng sản phẩm.

Xuyên suốt các phiên thảo luận, nhiều chuyên gia cho rằng AI càng mạnh trong việc đưa ra mọi đáp án, giáo dục càng phải tập trung rèn luyện cho học sinh phương pháp tư duy, phản biện và năng lực học sâu.

Khi “quá trình được coi trọng”, học sinh sẽ buộc phải tư duy và AI trở thành công cụ hỗ trợ thay vì làm thay người học.

Thông điệp về giáo dục trong thời đại AI được cô đọng qua hình ảnh TS Võ Thục Anh chia sẻ: “Đi cáp treo vẫn lên được đỉnh núi, nhưng không giúp cơ thể khỏe hơn. Việc học cũng vậy. Nếu chỉ dùng AI để tìm đáp án, người học sẽ bỏ lỡ quá trình rèn luyện tư duy”.

Giá trị của việc học không chỉ nằm ở đáp án. Khi AI ngày càng giỏi tạo ra câu trả lời, vai trò của nhà trường, thầy cô không còn nằm ở việc giúp học sinh biết nhiều đáp án hơn chiếc máy, mà ở việc giúp các em biết đặt câu hỏi hay hơn, suy nghĩ sâu hơn và trưởng thành qua chính hành trình học tập.

Đó cũng là năng lực mà ít nhất ở thời điểm hiện tại, không một “cỗ máy đáp án” nào có thể thay thế.

Lệ Thu