Xây dựng nền điện ảnh số mang bản sắc Việt Nam trong thời đại AI

Tham dự hội thảo có Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Thường trực Bộ VHTTDL Nguyễn Huy Dũng; Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng, Trưởng Ban Tổ chức DANAFF IV Nguyễn Thị Anh Thi cùng nhiều chuyên gia hàng đầu trong lĩnh vực điện ảnh, trí tuệ nhân tạo (AI) và sở hữu trí tuệ.

AI đang thay đổi toàn bộ ngành điện ảnh

Diễn ra trong bối cảnh AI đang tạo nên những thay đổi sâu sắc đối với toàn bộ chuỗi giá trị điện ảnh, từ sáng tạo kịch bản, sản xuất, hậu kỳ, phát hành đến khai thác thương mại, hội thảo tập trung phân tích những cơ hội và thách thức mà công nghệ mới mang lại.

Đồng thời, hội thảo cũng hướng tới đề xuất các giải pháp giúp điện ảnh Việt Nam tận dụng hiệu quả AI, song song với việc bảo vệ quyền sáng tạo trong kỷ nguyên số.

Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Thường trực Bộ VHTTDL Nguyễn Huy Dũng và các đại biểu tham dự hội thảo

Phát biểu chào mừng, Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi khẳng định điện ảnh ngày nay không chỉ là nghệ thuật mà còn là ngành công nghiệp sáng tạo có khả năng kết nối văn hóa, công nghệ, truyền thông, du lịch và thị trường.

Theo bà, AI đang mở ra những khả năng rất lớn cho điện ảnh. Công nghệ này có thể hỗ trợ xây dựng kịch bản, phân tích dữ liệu khán giả, thiết kế hình ảnh, tạo hiệu ứng kỹ xảo, phục dựng tư liệu, tối ưu quy trình sản xuất, phát hành cũng như quảng bá tác phẩm.

Song song với cơ hội, sự phát triển mạnh mẽ của AI cũng đặt ra hàng loạt vấn đề mới liên quan đến quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ.

"Nếu không có nhận thức đầy đủ, cơ chế bảo vệ phù hợp và sự phối hợp chặt chẽ giữa các chủ thể thì quyền và lợi ích hợp pháp của nghệ sĩ, nhà làm phim, nhà sản xuất và các đơn vị sáng tạo có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng", bà Nguyễn Thị Anh Thi nhấn mạnh.

Theo bà Nguyễn Thị Anh Thi, việc tiếp cận AI cần được thực hiện bằng tinh thần cởi mở nhưng phải gắn với trách nhiệm, đạo đức nghề nghiệp, ý thức pháp luật và sự tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ.

Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng kỳ vọng hội thảo sẽ làm rõ nhiều vấn đề đang được giới điện ảnh quan tâm như: AI hỗ trợ sáng tạo đến đâu mà không thay thế con người; quản trị dữ liệu điện ảnh như thế nào; bảo vệ bản quyền trong môi trường số ra sao; cũng như cơ chế phối hợp để xây dựng hệ sinh thái điện ảnh hiện đại, minh bạch và bền vững.

Ủy viên dự khuyết Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Thứ trưởng Thường trực Bộ VHTTDL Nguyễn Huy Dũng phát biểu tại hội thảo

Phát biểu đề dẫn hội thảo, TS. Ngô Phương Lan, Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, Giám đốc DANAFF IV cho rằng, thế giới đang bước vào giai đoạn phát triển đặc biệt khi AI, dữ liệu lớn, điện toán đám mây và công nghệ số đang làm thay đổi căn bản phương thức vận hành của nền kinh tế cũng như các ngành công nghiệp sáng tạo.

Theo bà, AI có thể hỗ trợ nghiên cứu thị trường, phân tích dữ liệu khán giả, phát triển ý tưởng, tối ưu hóa sản xuất, nâng cao chất lượng hậu kỳ, mở rộng hoạt động quảng bá và phát hành phim trên phạm vi toàn cầu.

"Tuy nhiên, có hai điều mà cho đến nay AI vẫn chưa thể thay thế con người: đó là năng lực sáng tạo và trí tưởng tượng. Chính những giá trị ấy mới là cốt lõi làm nên bản sắc của điện ảnh", bà nói.

TS. Ngô Phương Lan cho rằng với những nền điện ảnh đang phát triển như Việt Nam, AI không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn là cơ hội để rút ngắn khoảng cách với thế giới.

Tuy nhiên, cùng với đó là những thách thức chưa từng có khi tác phẩm có thể bị sao chép, chỉnh sửa, phát tán trái phép chỉ trong vài phút; AI có thể tạo ra nội dung dựa trên dữ liệu của hàng triệu tác phẩm; ranh giới giữa sáng tạo của con người và sản phẩm do máy hỗ trợ ngày càng khó phân định.

Trong bối cảnh đó, bảo vệ tài sản trí tuệ trở thành điều kiện sống còn của ngành điện ảnh.

Không chạy theo AI, mà dùng AI để giải quyết đúng bài toán

Phát biểu chỉ đạo tại hội thảo, Thứ trưởng Thường trực Bộ VHTTDL Nguyễn Huy Dũng cho biết Việt Nam đang đặt mục tiêu công nghiệp văn hóa đóng góp khoảng 7% GDP vào năm 2030. Chương trình mục tiêu quốc gia về phát triển văn hóa giai đoạn 2025-2030 cũng bố trí nguồn lực trên 120 nghìn tỉ đồng, cho thấy văn hóa phải trở thành sức mạnh nội sinh của đất nước, trong đó điện ảnh giữ vị trí đặc biệt.

Phó Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi phát biểu tại hội thảo

Ông dẫn số liệu cho thấy năm 2025 doanh thu phòng vé Việt Nam đạt gần 5.600 tỉ đồng, hơn 70 triệu lượt vé được bán ra; phim Việt chiếm trên 60% thị phần và hơn 50 phim Việt được phát hành - mức cao nhất trong khoảng một thập niên.

Tuy nhiên, theo Thứ trưởng Thường trực, bình quân mỗi người Việt mới chỉ đến rạp khoảng 0,7 lần/năm, thấp hơn Malaysia hay Singapore. Điều này cho thấy dư địa tăng trưởng vẫn còn rất lớn nếu nâng cao chất lượng nội dung, cải thiện phân phối, quảng bá, bảo vệ bản quyền và nâng cao trải nghiệm khán giả.

Đề cập đến AI, ông cho biết nhiều nghiên cứu quốc tế dự báo quy mô thị trường AI trong làm phim sẽ tăng từ hơn 3 tỉ USD năm 2024 lên khoảng 20 tỉ USD vào năm 2030. AI có thể hỗ trợ viết kịch bản, dựng phác thảo cảnh quay, tiền kỳ, hậu kỳ, kỹ xảo, lồng tiếng, phụ đề, phục chế, phân tích khán giả và quảng bá.

Thứ trưởng Thường trực dẫn ví dụ tại Trung Quốc, nơi thị trường phim ngắn năm 2024 đạt khoảng 7 tỉ USD. Chỉ trong quý I.2026, toàn ngành đã ra mắt khoảng 130 nghìn phim ngắn, phần lớn được tạo bằng AI. Tuy nhiên, phim có diễn viên thật vẫn thu hút lượng người xem cao hơn đáng kể.

Theo ông, đó là minh chứng cho thấy công nghệ không thể thay thế cảm xúc của con người.

Theo Thứ trưởng Thường trực Nguyễn Huy Dũng, nếu chỉ nhìn AI như công cụ giúp làm phim nhanh hơn và rẻ hơn thì mới chỉ nhìn thấy một nửa vấn đề.

"Nửa còn lại quan trọng hơn nhiều. Khi chi phí tạo nội dung giảm xuống rất thấp thì chi phí để xác định nguồn gốc, xác định quyền, xác định trách nhiệm và bảo vệ niềm tin thị trường lại tăng lên rất cao”- Thứ trưởng Thường trực nhận định.

Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển điện ảnh Việt Nam, Giám đốc DANAFF Ngô Phương Lan phát biểu tại hội thảo

Ông cho rằng AI đã khiến hành vi vi phạm bản quyền trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Không chỉ còn là sao chép phim, việc vi phạm còn có thể diễn ra dưới hình thức cắt ghép, tóm tắt, huấn luyện mô hình AI, tạo bản sao số của diễn viên hoặc sử dụng giọng nói, hình ảnh mà người liên quan không hề biết hoặc đồng ý.

Từ đó, Thứ trưởng Thường trực đặt ra câu hỏi cốt lõi: "Chúng ta sẽ dùng AI để giải quyết bài toán nào của điện ảnh Việt Nam? Đo hiệu quả bằng gì? Bảo vệ quyền của ai và tổ chức thực thi ra sao?"

Theo ông, điện ảnh đang bước từ thời đại khan hiếm công cụ sang thời đại dư thừa công cụ sáng tạo. Tuy nhiên, công nghệ chỉ tạo ra khả năng; năng lực cạnh tranh chỉ hình thành khi lựa chọn đúng bài toán, có dữ liệu đúng, quy trình đúng và cơ chế đo lường hiệu quả.

"Chúng ta không chạy theo AI để cho thấy mình cũng có AI. Chúng ta dùng AI để giải quyết những điểm nghẽn thật như chi phí cao, thời gian dài, thiếu dữ liệu thị trường, thiếu dữ liệu khán giả, vi phạm bản quyền, phân phối quốc tế còn yếu, kho di sản chưa được khai thác và thiếu nhân lực kết hợp giữa nghệ thuật, pháp lý và công nghệ”- Thứ trưởng Thường trực Nguyễn Huy Dũng nói.

Đặc biệt, Thứ trưởng Thường trực nhấn mạnh cần chuyển từ tư duy "làm phim" sang tư duy "tạo tài sản điện ảnh". Theo đó, bộ phim không kết thúc khi rời rạp mà tiếp tục có đời sống trên các nền tảng số, truyền hình, giáo dục, du lịch, trò chơi, sản phẩm phái sinh và giao lưu quốc tế.

Vì vậy, quyền sở hữu trí tuệ phải được quản trị ngay từ khi hình thành dự án, thay vì chỉ xử lý sau khi phim hoàn thành.

Theo Thứ trưởng Thường trực Nguyễn Huy Dũng, dù công nghệ thay đổi rất nhanh nhưng có ba giá trị không thay đổi. Đó là:

Thứ nhất, con người vẫn là trung tâm của điện ảnh. AI chỉ nên được coi là công cụ mở rộng năng lực sáng tạo, còn con người phải giữ quyền lựa chọn, kiểm soát, chịu trách nhiệm và được hưởng giá trị tương xứng với đóng góp của mình.

Thứ hai, quyền sở hữu trí tuệ phải trở thành hạ tầng của thị trường sáng tạo. Thứ ba, dữ liệu phải được coi là tài sản gốc của điện ảnh số. Toàn bộ chuỗi giá trị - từ kịch bản, diễn viên, giấy phép, hậu kỳ, phòng vé, nền tảng OTT đến bản quyền và xử lý vi phạm - đều cần được quản trị bằng dữ liệu.

Từ ba điều không đổi đó, để xây dựng nền điện ảnh số phát triển bền vững, Thứ trưởng Thường trực Nguyễn Huy Dũng gợi mở năm nhóm nhiệm vụ trọng tâm gồm: Xây dựng hệ thống dữ liệu và bảo vệ quyền cho điện ảnh Việt Nam; Đưa quyền sở hữu trí tuệ vào ngay từ khâu thiết kế sản xuất;

Tiếp đến là, chuyển chống vi phạm bản quyền từ các chiến dịch sang năng lực vận hành thường xuyên; Chọn một số bài toán AI có hiệu quả đo được để làm trước; Tổ chức thực thi bằng đúng người, đúng việc, đúng chỉ số.

Thứ trưởng Thường trực cho rằng, điện ảnh trong kỷ nguyên AI không phải là cuộc đua giữa con người và máy móc, mà là cuộc đua giữa những hệ sinh thái biết tổ chức thực thi với những hệ sinh thái chỉ dừng ở sự lo lắng.

“Tôi tin rằng nếu chúng ta chọn đúng bài toán, đo đúng hiệu quả, bảo vệ đúng quyền, giao đúng việc và làm đến cùng, điện ảnh Việt Nam có thể bước vào một giai đoạn phát triển mới: Sáng tạo hơn, công bằng hơn, minh bạch hơn, có năng lực cạnh tranh cao hơn và đóng góp nhiều hơn cho công nghiệp văn hóa quốc gia”- Thứ trưởng Thường trực Nguyễn Huy Dũng khẳng định.

Quang cảnh hội thảo

Bên cạnh các phát biểu định hướng của lãnh đạo và cơ quan quản lý, các tham luận, ý kiến trao đổi tại hội thảo đều thống nhất rằng AI sẽ trở thành công cụ không thể thiếu trong ngành điện ảnh, song công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt trong một khuôn khổ pháp lý minh bạch và tôn trọng quyền sáng tạo.

Các chuyên gia đến từ Việt Nam, Hàn Quốc và doanh nghiệp công nghệ quốc tế đã chia sẻ nhiều kinh nghiệm về ứng dụng AI trong sản xuất, hậu kỳ, phục dựng phim, phân tích dữ liệu khán giả, xây dựng hệ sinh thái nội dung số và bảo hộ tài sản trí tuệ.

Nhiều ý kiến nhấn mạnh, trong bối cảnh AI có thể tạo ra hình ảnh, giọng nói và nội dung với tốc độ rất nhanh, việc hoàn thiện khung pháp lý, chuẩn hóa dữ liệu, xây dựng cơ chế xác thực nguồn gốc tác phẩm và tăng cường hợp tác giữa cơ quan quản lý, doanh nghiệp công nghệ với giới sáng tạo là yêu cầu cấp thiết.

Các đại biểu cũng cho rằng Việt Nam cần tận dụng lợi thế của AI để nâng cao năng lực cạnh tranh của điện ảnh, đồng thời phải kiên định nguyên tắc lấy con người làm trung tâm, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, nghệ sĩ và nhà sản xuất.

Đây cũng là tiền đề quan trọng để xây dựng một ngành công nghiệp điện ảnh hiện đại, có khả năng hội nhập sâu với khu vực và thế giới, đúng với tinh thần "Nhịp cầu châu Á ra thế giới" mà DANAFF IV hướng tới.

HÀ AN; ảnh: ÁNH DƯƠNG