Giữ rừng từ những thay đổi trong sinh kế của người dân

Sinh kế và rừng trong cùng một bài toán phát triển

Tại nhiều khu vực giáp ranh với rừng ở Lâm Đồng, sinh kế của người dân từ lâu đã gắn liền với đất đai, nguồn nước và các nguồn tài nguyên thiên nhiên xung quanh. Những cánh rừng không chỉ đóng vai trò bảo vệ hệ sinh thái mà còn góp phần duy trì điều kiện sản xuất nông nghiệp, từ độ màu mỡ của đất, nguồn nước tưới cho đến khả năng chống chịu trước những tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu.

Hệ sinh thái rừng và các vùng sản xuất nông nghiệp tại Lâm Đồng có mối liên kết chặt chẽ, cùng tạo nền tảng cho sinh kế của cộng đồng địa phương

Tuy nhiên, cùng với những yêu cầu mới về phát triển bền vững, bài toán đặt ra không chỉ là làm thế nào để bảo vệ rừng, mà còn là làm thế nào để người dân có thể nâng cao thu nhập và phát triển sinh kế ngay trên chính diện tích đất sản xuất hiện có. Chỉ khi cộng đồng địa phương được tạo điều kiện để phát triển một cách bền vững, những nỗ lực bảo tồn thiên nhiên mới có thể mang lại hiệu quả lâu dài.

Xuất phát từ cách tiếp cận đó, dự án “Quản lý cảnh quan bền vững toàn diện thông qua cách tiếp cận địa bàn phát triển bền vững không gây mất rừng tại Lâm Đồng” do Liên minh châu Âu (EU) tài trợ thông qua Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc (UNDP) đang được triển khai nhằm thúc đẩy một mô hình phát triển hài hòa giữa bảo vệ tài nguyên rừng, nâng cao sinh kế cho người dân và xây dựng các chuỗi giá trị nông nghiệp bền vững.

Với tổng ngân sách 5 triệu euro, dự án hướng tới việc giảm thiểu tình trạng mất rừng và suy thoái rừng, bảo tồn đa dạng sinh học, đồng thời tạo ra các cơ hội phát triển bền vững cho cộng đồng địa phương, đặc biệt là những hộ dân sinh sống tại các khu vực gần rừng.

Dự án “Quản lý cảnh quan bền vững toàn diện thông qua cách tiếp cận địa bàn phát triển bền vững không gây mất rừng tại Lâm Đồng” đang góp phần kết nối bảo vệ rừng với phát triển sinh kế bền vững cho người dân địa phương

Nâng cao sinh kế từ những thực hành canh tác bền vững

Những tác động của dự án đang dần được thể hiện qua những thay đổi trong cách người dân chăm sóc vườn cây của mình.

Nếu trước đây nhiều hộ dân chủ yếu dựa vào kinh nghiệm truyền thống trong sản xuất, thì nay ngày càng nhiều người bắt đầu tiếp cận các phương thức canh tác mới thông qua các lớp tập huấn và hoạt động hỗ trợ kỹ thuật của dự án.

Tại các vùng trồng cà phê, thay vì phát sạch cỏ dưới gốc cây, nhiều hộ dân giữ lại lớp thảm thực vật tự nhiên để tăng độ ẩm cho đất và hạn chế xói mòn. Phụ phẩm nông nghiệp như vỏ cà phê được tận dụng để ủ thành phân hữu cơ. Việc sử dụng phân bón và nước tưới cũng được tính toán hợp lý hơn nhằm giảm chi phí đầu vào và nâng cao hiệu quả sản xuất.

Bên cạnh đó, nhiều hộ dân còn áp dụng mô hình xen canh giữa cà phê và các loại cây trồng khác như sầu riêng. Cách làm này không chỉ giúp đa dạng hóa nguồn thu nhập mà còn góp phần tăng độ che phủ, cải thiện điều kiện sinh trưởng của cây trồng và nâng cao khả năng chống chịu trước những biến động của thời tiết.

Các mô hình canh tác bền vững đang góp phần nâng cao sinh kế cho người dân địa phương đồng thời giảm áp lực lên tài nguyên đất và rừng

Ông Liêng Jrang Ha Dăn, một hộ nông dân tham gia dự án, chia sẻ: “Ban đầu, gia đình chủ yếu tự tìm hiểu, học hỏi về cách chăm sóc cây cà phê cũng như lựa chọn giống phù hợp. Sau này, gia đình nhận được sự quan tâm và hỗ trợ, đặc biệt là các chương trình tập huấn dành cho bà con trong xã nên cũng có điều kiện học hỏi và áp dụng thêm nhiều kiến thức mới. Nhờ đó, gia đình dần thay đổi phương thức canh tác, như sử dụng phân bón hợp lý hơn, chăm sóc vườn cây hiệu quả hơn để nâng cao năng suất”.

Đối với nhiều hộ dân, những thay đổi này không chỉ mang lại hiệu quả về kinh tế mà còn góp phần thay đổi nhận thức về mối quan hệ giữa sản xuất nông nghiệp và bảo vệ môi trường. Thay vì xem hai mục tiêu này là riêng biệt, người dân đang từng bước nhận thấy rằng việc gìn giữ đất đai, nguồn nước và hệ sinh thái xung quanh chính là điều kiện để duy trì sinh kế lâu dài.

Hướng tới một mô hình phát triển không gây mất rừng

Không chỉ tập trung vào các hoạt động hỗ trợ kỹ thuật cho nông dân, dự án còn thúc đẩy cách tiếp cận cảnh quan bền vững nhằm tạo ra những tác động lâu dài cho cả cộng đồng và môi trường.

Ông Vũ Thái Trường, Trưởng ban Môi trường, Năng lượng và Biến đổi khí hậu của UNDP Việt Nam, cho biết: “Cách tiếp cận “cảnh quan bền vững” mà UNDP đang thúc đẩy thực chất là chuyển từ tư duy “theo ngành” riêng lẻ sang nhìn toàn bộ hệ sinh thái như một thể thống nhất. Thay vì tách biệt nông nghiệp, lâm nghiệp và phát triển kinh tế, cách tiếp cận này giải quyết đồng thời sinh kế, bảo tồn thiên nhiên và khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu”.

Tài liệu và các hoạt động đào tạo của dự án góp phần nâng cao năng lực cho người dân trong quá trình chuyển đổi sang các mô hình sản xuất bền vững

Đối với Liên minh châu Âu, sự hỗ trợ dành cho dự án không chỉ dừng lại ở nguồn lực tài chính mà còn là sự chia sẻ về kinh nghiệm, tri thức và các mô hình phát triển bền vững đã được triển khai tại nhiều quốc gia trên thế giới. Thông qua sự phối hợp của UNDP cùng các đối tác kỹ thuật quốc tế, những kinh nghiệm này đang được điều chỉnh và áp dụng phù hợp với điều kiện thực tiễn tại Việt Nam.

Ông Hoàng Thành, Quản lý Chương trình, Phái đoàn Liên minh châu Âu tại Việt Nam, nhận định: “Khi người nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp từng bước đáp ứng được các yêu cầu xanh của thị trường trong nước và quốc tế, nông sản Việt Nam có thể xây dựng được niềm tin và thương hiệu tốt hơn, nâng cao giá trị và tham gia sâu hơn vào các chuỗi cung ứng bền vững, có giá trị cao trên toàn cầu”.

Trong bối cảnh đó, dự án tại Lâm Đồng đang góp phần tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi này thông qua việc thúc đẩy các thực hành canh tác bền vững, nâng cao năng lực cho cộng đồng và tăng cường tính minh bạch trong chuỗi sản xuất. Đây cũng là những yếu tố ngày càng được coi trọng trong các chuỗi cung ứng nông sản hiện nay.

Những thay đổi đang diễn ra tại Lâm Đồng cho thấy bảo vệ rừng và phát triển sinh kế không phải là hai mục tiêu tách biệt. Khi người dân được trang bị kiến thức, kỹ năng và những điều kiện phù hợp để phát triển bền vững, họ cũng trở thành những người đồng hành trong việc gìn giữ tài nguyên thiên nhiên. Đó cũng chính là nền tảng để xây dựng những cảnh quan bền vững hơn, nơi phát triển kinh tế, sinh kế cộng đồng và bảo tồn thiên nhiên cùng hướng tới những giá trị lâu dài.

Q.Đ