Xây dựng hệ thống AI, vô tình sa thải đồng nghiệp

Nhiều nhân sự vừa muốn chứng minh năng lực để giữ việc, vừa lo rằng những gì mình làm sẽ mở đường cho một đợt cắt giảm lớn hơn. Ảnh minh họa: Pexels.

Matt Pressberg ban đầu không có ý định tạo ra công cụ AI cướp mất công việc của người khác.

Cùng cộng sự tại công ty PR Hype Lab, anh phát triển một AI agent tên Maria để hỗ trợ viết email chào khách hàng, soạn pitch và theo dõi hộp thư. Anh xem Maria giống như “thực tập sinh thông minh và có chiến lược”, giúp đội ngũ chỉ gồm 2 người vẫn có thể xử lý khối lượng công việc lớn.

Tuy nhiên, mọi chuyện trở nên khó xử khi một công ty PR lớn hơn đề nghị Pressberg xây dựng sản phẩm tương tự Maria, với mục tiêu dùng AI agent để thay thế nhân sự. Điều này cũng khiến anh lo lắng công cụ này sẽ đe dọa việc làm của người lao động.

Không riêng Pressberg, khi doanh nghiệp chạy đua ứng dụng AI để tăng hiệu suất, nhiều nhân sự được yêu cầu xây dựng hoặc triển khai những công cụ mà họ nghi ngờ có thể thay thế đồng nghiệp, cộng sự, thậm chí chính mình.

Dù lãnh đạo thường gọi đây là công cụ “hỗ trợ” con người, không ít lao động vẫn hoài nghi. Nhiều nhân sự AI lo rằng khi hoàn thành nhiệm vụ được giao có thể vô tình khiến người khác mất việc, theo Business Insider.

Pressberg thừa nhận anh chưa biết nên xử lý thế nào với tình thế này. Anh không thân thiết với những đồng nghiệp có thể bị thay thế những cũng hiểu rằng nếu từ chối, nhân sự AI khác cũng có thể nhận lời.

“Bạn có thể cưỡi con ngựa hoặc bị con ngựa giẫm lên. Nhưng tôi không biết liệu có thể chỉ đứng yên nhìn cuộc đua diễn ra hay không”, anh nói.

Thích nghi hoặc bị đào thải

AI đang là một trong những vấn đề gây tranh cãi nhất tại nơi làm việc, khi các dự báo về suy thoái, sa thải và nguy cơ bị thay thế xuất hiện ngày càng nhiều. Ngay cả những chuyên gia lạc quan cũng thừa nhận thị trường lao động khó tránh xáo trộn. Một số phân tích cho thấy doanh nghiệp áp dụng AI có thể tăng năng suất nhưng đồng thời cũng cắt giảm nhân sự.

Vì vậy, thông điệp của doanh nghiệp về AI ngày càng cứng rắn. Nếu trước đây nhân viên được khuyến khích “dùng thử”, hiện nhiều công ty đã theo dõi mức độ sử dụng AI, thậm chí đưa vào đánh giá hiệu suất và cơ hội thăng tiến, bắt buộc nhân viên ứng dụng.

Nhiều nhân sự bị Citi cắt giảm trong đợt sa thải gần đây, dù họ từng thuộc nhóm những người thúc đẩy ứng dụng AI trong tổ chức. Ảnh minh họa: Michael Nagle/Bloomberg News.

Với một số nhà sáng lập, dùng AI để cắt giảm nhân sự không phải vấn đề đạo đức quá lớn, họ chủ yếu tập trung vào tăng hiệu quả và lợi nhuận. Điển hình như doanh nhân người Anh James Buckley-Thorp, nền tảng bảo hiểm xây dựng Atlian.ai của ông được tạo ra để tự động hóa nhiều bước trong quy trình báo giá, thay thế các phần việc trước đây cần nhà phân tích, giám định viên hay người viết nội dung.

Buckley-Thorp cho rằng khách hàng sẽ hưởng lợi khi nhận và so sánh báo giá trong vài ngày thay vì vài tuần. Còn với nhóm lao động có nguy cơ bị thay thế, ông nhìn nhận một cách lạnh lùng.

“Có một lực lượng lao động lớn phía sau chắc chắn sẽ bị ảnh hưởng. Nhưng bạn phải thích nghi hoặc bị đào thải”, ông nói.

Cảm giác tội lỗi của người 'sống sót'

Giống Pressberg, nhiều nhân sự cảm thấy khó chịu khi cảm giác mình có thể đã góp phần tạo ra công cụ khiến người khác bị sa thải khỏi tổ chức. Trước đây, các quyết định tái cấu trúc thường thuộc về lãnh đạo hoặc quản lý cấp trung. Nhưng AI khiến trách nhiệm này lan rộng xuống cả nhân viên bình thường. Họ có thể được yêu cầu viết prompt, xây workflow, huấn luyện chatbot hoặc tự động hóa báo cáo.

Một mặt, họ muốn chứng minh năng lực để giữ việc; mặt khác, họ lo những gì mình làm sẽ mở đường cho đợt cắt giảm lớn hơn.

Theo Constance Noonan Hadley, nhà tâm lý học tổ chức và người sáng lập Institute for Life at Work, căng thẳng xuất hiện khi con người buộc phải tự bảo vệ mình theo cách khiến họ cảm thấy có lỗi. Cảm giác này có thể giảm nếu nhân viên hiểu rõ vì sao thay đổi là cần thiết.

Tuy nhiên, với AI, lợi ích vẫn còn nhiều bất định. Không phải doanh nghiệp nào cũng biết công nghệ này sẽ tạo ra giá trị gì, tiết kiệm được bao nhiêu, hay có thật sự thay thế được chất lượng con người hay không. Như Hadley đặt vấn đề, liệu có hợp lý khi ai cũng muốn xây công ty chỉ gồm vài người để tối đa hóa lợi nhuận, bất chấp nguy cơ thất nghiệp hàng loạt?

Đằng sau những lời hứa về năng suất và hiệu quả, AI khiến người lao động lo lắng về việc sớm bị sa thải. Ảnh minh họa: Pexels.

Một phần lời giải nằm ở giao tiếp nội bộ. Lãnh đạo cần nói rõ doanh nghiệp sẽ dùng AI theo lộ trình nào, quyết định nào đang được đưa ra và nhân viên sẽ bị tác động ra sao. Hiện khoảng cách giữa hai nhóm vẫn rất lớn. Người ở cấp cao thường có nhiều thông tin hơn nên dễ yên tâm hơn, trong khi nhân viên cấp dưới, những người trực tiếp dùng hoặc xây dựng công cụ AI, lại không nhìn thấy toàn cảnh.

Khảo sát của Gallup cho thấy 67% lãnh đạo cấp cao thường xuyên dùng AI, so với 46% nhân viên cá nhân. Một khảo sát của Columbia Business School năm 2025 cũng cho thấy 76% lãnh đạo tin nhân viên hào hứng với AI nhưng chỉ 31% nhân viên thật sự cảm thấy tích cực.

Nói cách khác, lãnh đạo có thể nhìn AI như kỷ nguyên năng suất mới, còn nhân viên lại thấy một tương lai bấp bênh hơn.

Gánh nặng từ nội dung AI cẩu thả

AI cũng không phải lúc nào tạo ra công việc tốt hơn. Nghiên cứu từ Stanford Social Media Lab và BetterUp gọi những nội dung được tạo bằng AI một cách hời hợt, thiếu suy nghĩ rồi chuyển cho đồng nghiệp xử lý tiếp là “workslop”. Theo nghiên cứu này, 40% nhân viên văn phòng tại Mỹ cho biết họ từng nhận loại nội dung như vậy.

Khi nhân viên bị yêu cầu làm nhiều hơn với ít nguồn lực hơn, AI dễ trở thành lối tắt để tạo email, báo cáo hay bản tóm tắt. Tuy nhiên, nếu sản phẩm đầu ra kém chất lượng, phần việc đó không biến mất mà chỉ được đẩy sang người khác. Đồng nghiệp phải mất thêm thời gian chỉnh sửa, kiểm tra lại thông tin, từ đó dễ nảy sinh bực bội và giảm niềm tin vào người gửi.

Dù vậy, AI vẫn là công cụ nhiều tiềm năng. Với nhiều nhân sự và doanh nghiệp, đứng ngoài làn sóng này gần như không còn là lựa chọn thực tế. Nhưng việc tích cực sử dụng AI cũng không đồng nghĩa với sự an toàn tuyệt đối cho người lao động.

Với Pressberg và nhiều nhân sự khác, câu hỏi vì thế không còn dừng lại ở việc “có nên dùng AI hay không”. Điều khiến họ day dứt hơn là làm thế nào để tận dụng AI mà không vô tình trở thành người “giết chết” công việc của đồng nghiệp.

Như Phương