Xác lập vai trò của trường nghề trong giai đoạn mới

Phiên giao dịch việc làm tại Trường cao đẳng Cơ điện Hà Nội.

Suốt nhiều năm, trường nghề thường được nhắc đến cùng những câu chuyện về phân luồng hay một “lối rẽ” với học sinh cuối cấp nếu không vào được đại học. Năm 2026 đã mở ra một mạch chuyển động khác, giá trị của giáo dục nghề nghiệp được đặt lại, từ vị trí của một con đường học tập đến vai trò trong chiến lược chuẩn bị nguồn nhân lực cho giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Từ "lối rẽ" đến lựa chọn định hướng

Ngày hội gắn kết giáo dục nghề nghiệp với thị trường lao động Thủ đô 2026 vừa diễn ra quy tụ gần 70 cơ sở giáo dục nghề nghiệp, hàng chục doanh nghiệp và khoảng 10.000 học sinh cuối cấp, học viên trường nghề. Các gian tư vấn, khu trải nghiệm nghề thu hút khá đông học sinh và các thầy cô giáo, nhưng có một khoảng trống không khó để nhận ra, đó là rất ít phụ huynh. “Điều này gần như năm nào cũng lặp lại, trong khi chính cha mẹ các em mới là người quyết định”, ông Bùi Kim Dương, Hiệu trưởng Trường cao đẳng Nghề Hàn Quốc - Hà Nội chia sẻ.

Từ nhiều năm qua, giáo dục nghề nghiệp thường chỉ được nhắc đến mỗi mùa tuyển sinh, cùng với câu chuyện phân luồng sau trung học cơ sở, trung học phổ thông hay áp lực vào lớp 10 công lập. Trường nghề vì thế dễ được nhìn nhận là lựa chọn dành cho những em không đi tiếp con đường học thuật, hơn là một hướng học tập có giá trị riêng. Từ cuối năm 2025 đến nay, hàng loạt chính sách do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành hoặc đang hoàn thiện đã cho thấy một hướng tiếp cận mới.

Từ Điều lệ trường trung học nghề, chuẩn cơ sở giáo dục nghề nghiệp đến các dự thảo về liên thông, môn học chung hay phát triển trường cao đẳng chất lượng cao, mỗi văn bản xử lý một vấn đề khác nhau, nhưng đều góp phần hoàn thiện vị trí của giáo dục nghề nghiệp trong hệ thống giáo dục quốc dân. Nếu vị trí của giáo dục nghề nghiệp đang thay đổi trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực, thì câu hỏi đặt ra không còn là “có nên học nghề hay không”, mà là hệ thống ấy sẽ thay đổi ra sao để tạo dựng được niềm tin của người học.

Có một nghịch lý vẫn thường gặp trong nhiều mùa tuyển sinh. Đó là không ít trường cao đẳng nghề không tuyển đủ chỉ tiêu được giao, trong khi nhiều doanh nghiệp lại rất thiếu lao động kỹ thuật, kể cả ở những vị trí có mức thu nhập được xem là khá hấp dẫn.

Tại Ngày hội việc làm của Trường cao đẳng Cơ điện Hà Nội, Lê Văn Minh, sinh viên năm cuối ngành Cơ điện tử chia sẻ: “Mỗi tháng em đều nhận được lời mời ở lại làm việc tại các nơi thực tập, song em nghĩ vẫn còn cơ hội tốt hơn vì nhiều doanh nghiệp thường xuyên đến trường tuyển dụng trực tiếp”.

Ở một gian tuyển dụng khác, đại diện Công ty cổ phần Dịch vụ Kỹ thuật IMES Việt Nam cho biết, vị trí khó tuyển nhất hiện nay không phải kỹ sư, mà là lao động kỹ thuật trực tiếp. Mức lương khởi điểm từ 12 đến 15 triệu đồng mỗi tháng mà cũng chưa dễ dàng tìm được người phù hợp. Điều đó cho thấy, doanh nghiệp không thiếu việc và sinh viên cũng không thiếu cơ hội.

Tuy nhiên, nhiều gia đình còn băn khoăn là công việc ấy có vất vả không, có dẫn đến một nghề nghiệp ổn định không... Đó cũng là điều Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân nhiều lần nhấn mạnh tại các diễn đàn về giáo dục nghề nghiệp. Theo ông, người học và gia đình sẽ khó đặt niềm tin nếu chỉ được nghe tư vấn, giới thiệu về ngành nghề hay cơ sở vật chất. Câu hỏi họ chờ được trả lời rất cụ thể: học xong sẽ làm gì, làm ở đâu và cơ hội phát triển như thế nào.

Phát triển từng trường đến cả hệ thống

Sau hơn mười năm triển khai Đề án phát triển trường cao đẳng chất lượng cao (Đề án), cả nước mới có 10 trường được đánh giá, công nhận, trong khi mục tiêu từng đặt ra là khoảng 40 trường vào năm 2020 và 70 trường vào năm 2025. Tiến sĩ Phạm Vũ Quốc Bình, Phó Cục trưởng Giáo dục nghề nghiệp và Giáo dục thường xuyên chia sẻ: Kết quả này là một trong những cơ sở để Bộ Giáo dục và Đào tạo xây dựng cách tiếp cận mới cho giai đoạn 2026-2035.

Thay vì lựa chọn trước những trường được đầu tư, dự thảo Đề án chuyển sang xây dựng một khung tiêu chí chung để các địa phương và từng cơ sở đào tạo chủ động xác định lộ trình phát triển. Việc công nhận trường cao đẳng chất lượng cao sẽ dựa trên năng lực đào tạo, khả năng gắn kết với doanh nghiệp và mức độ đáp ứng nhu cầu nhân lực của từng ngành, từng địa phương.

Ông Lê Quân cho biết, dự thảo Đề án được xây dựng theo hướng phát triển hệ thống, gắn với quy hoạch mạng lưới, bảo đảm chất lượng và hội nhập quốc tế. Mục tiêu không chỉ là hình thành thêm các trường chất lượng cao, mà còn tạo dựng một hệ thống có những cơ sở đủ năng lực dẫn dắt. Chuẩn đầu ra sẽ trở thành căn cứ quan trọng để đánh giá chất lượng đào tạo; các cơ sở giáo dục nghề nghiệp cũng được trao quyền chủ động lớn hơn và chịu trách nhiệm nhiều hơn về kết quả đào tạo.

Mục tiêu đến năm 2030 hình thành khoảng 34 trường cao đẳng chất lượng cao, sau đó mở rộng lên khoảng 90 trường, trong đó có 12 trường đạt chuẩn quốc tế. Tổ chức, xây dựng lại hệ thống đào tạo, có cơ sở giữ vai trò dẫn dắt, có trung tâm đào tạo nghề quốc gia, trung tâm vùng và có những trường gắn với các ngành, lĩnh vực ưu tiên của từng địa phương. Cách tiếp cận này được thể hiện trong Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026-2035 khi xác định đầu tư trọng điểm cho 18 trường cao đẳng làm trung tâm quốc gia, trung tâm vùng đào tạo nhân lực có kỹ năng nghề cao và khoảng 30 trường đào tạo các ngành, nghề trọng điểm, mũi nhọn phát triển kinh tế - xã hội vùng và địa phương, có năng lực cạnh tranh trong khu vực ASEAN.

Tiến sĩ Hoàng Ngọc Vinh, nguyên Vụ trưởng Vụ Giáo dục chuyên nghiệp (Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho rằng, chuẩn hóa cần đi cùng phân vai. Theo ông, một hệ thống giáo dục nghề nghiệp mạnh không thể chỉ được tạo nên từ những trường lớn, mà còn cần những cơ sở đủ gần người học, phù hợp với địa phương để duy trì những ngành nghề đặc thù và tạo nguồn nhân lực cho từng vùng, đặc biệt là miền núi.

THU TRANG