Vượt qua những mê cung pháp lý của thương mại toàn cầu năm 2026

Trong nhiều thập kỷ trước, giấc mơ của các doanh nhân Việt Nam thật đơn giản: đưa hàng lên tàu. Chỉ cần quả thanh long đủ ngọt hay hạt cà phê được rang đủ độ, thế giới chắc chắn sẽ đón nhận. Nhưng khi bước vào đầu năm 2026, “Kỷ nguyên vàng” của xuất khẩu đang va phải một bức tường titan. Thứ đang làm khó các doanh nghiệp từ Bình Dương đến Bắc Giang không phải là sự thiếu hụt về chất lượng hay nhu cầu thị trường, mà là một thứ cầu kỳ, chính xác và khắc nghiệt hơn nhiều: nhãn mác.

Ba mê cung pháp lý

Trong bối cảnh thương mại toàn cầu hiện nay, Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc đã biến chuyển thành ba “mê cung pháp lý” riêng biệt với những hệ sinh thái rủi ro đặc thù. Đối với các doanh nghiệp Việt Nam, đây không còn là những thị trường thông thường mà là những bãi mìn pháp lý, nơi một điểm ảnh đặt sai chỗ hoặc một mã QR bị thiếu có thể kích hoạt một sự sụp đổ trị giá hàng triệu đô la.

Tại thị trường Mỹ, Cục Quản lý thực phẩm và dược phẩm (FDA) vốn từng là “trùm cuối” nay chỉ còn là màn hướng dẫn cơ bản cho một “lưỡi hái” thực sự: các vụ kiện tập thể (Class Action). Luật tiêu dùng Mỹ đã sản sinh ra một ngành công nghiệp chuyên biệt gồm những luật sư “săn nhãn mác” với vũ khí ưa thích là cáo buộc “Hình ảnh gây hiểu lầm”. Khi bao bì trà thảo mộc in hình một lá gan khỏe mạnh mà không có dữ liệu lâm sàng chứng minh khả năng giải độc tương đương dược phẩm, nó ngay lập tức bị coi là ghi nhãn sai. Đặc biệt, kể từ tháng 1-2026, thời gian ân hạn cho Mục 204 của Đạo luật FSMA đã kết thúc, biến mã QR truy xuất nguồn gốc kỹ thuật số thành huyết mạch sống còn; nếu không có sự đồng bộ này, hàng hóa sẽ bị cách ly vô thời hạn tại cảng Long Beach mà không có ngoại lệ.

Kể từ tháng 1-2026, thời gian ân hạn cho Mục 204 của Đạo luật FSMA đã kết thúc, biến mã QR truy xuất nguồn gốc kỹ thuật số thành huyết mạch sống còn; nếu không có sự đồng bộ này, hàng hóa sẽ bị cách ly vô thời hạn tại cảng Long Beach mà không có ngoại lệ.

Nếu Mỹ là vùng đất của kiện tụng thì Nhật Bản lại là mê cung của sự sùng bái tính chính xác tuyệt đối. Tại Tokyo, từ “xấp xỉ” không có trong từ điển thương mại; các giá trị dinh dưỡng bắt buộc phải được tính toán trên mỗi 100 gam hoặc 100 mi li lít thay vì “khẩu phần” như kiểu Mỹ nhằm loại bỏ mọi mánh khóe tiếp thị. Danh mục chất gây dị ứng của Nhật Bản cũng là một thử thách riêng biệt khi yêu cầu in đậm và tách biệt hoàn toàn cho kiều mạch, tôm và cua. Hơn thế nữa, bất kỳ quảng cáo sức khỏe nào thiếu đăng ký FFC hay FOSHU đều bị coi là thực phẩm giả mạo thuốc, nơi mà ranh giới giữa một lô hàng thành công và một lệnh thu hồi toàn bộ đôi khi chỉ nằm ở một chữ Kanji bị dùng sai ngữ cảnh.

Trong khi đó, Trung Quốc đã chuyển mình từ một thị trường tự do sang hệ sinh thái được định nghĩa bởi các Tiêu chuẩn Quốc gia (GB) cực kỳ chi tiết. Mối đe dọa đáng sợ nhất tại đây là đội ngũ “Người tiêu dùng chuyên nghiệp” - những chuyên gia pháp lý chuyên săn tìm lỗi chính tả hoặc sai lệch định dạng trên nhãn để kiện đòi bồi thường gấp 10 lần giá trị sản phẩm. Họ không quan tâm đến chất lượng thực tế bên trong; mục tiêu của họ là những lỗi trình bày như phông chữ “Khối lượng tịnh” nhỏ hơn quy định dù chỉ 0,5 mi li mét. Tại thị trường này, nhãn mác không còn là thông tin bổ trợ mà đã trở thành mục tiêu của một cuộc “bắn tỉa” pháp lý có hệ thống.

Cơn ác mộng thực sự bắt đầu ngay tại cầu cảng khi AI của Hải quan phát hiện nhãn sai và phát lệnh “Notice of Action”. Đây là lúc doanh nghiệp rơi vào vũng lầy chi phí lưu kho bãi (demurrage/detention) có thể lên tới 200-500 đô la mỗi ngày cho một container. Chỉ sau hai tuần giải trình, chi phí này có thể nuốt chửng toàn bộ lợi nhuận của cả năm. Doanh nghiệp lúc này đứng trước hai lựa chọn nghiệt ngã: hoặc trả tiền để tiêu hủy hàng hóa và mất trắng vốn, hoặc thuê nhân công tại bản địa dán đè nhãn mới trong kho ngoại quan với chi phí đắt đỏ gấp hàng chục lần so với việc in ấn ban đầu tại Việt Nam.

Nhãn mác - lớp phòng vệ pháp lý đầu tiên của doanh nghiệp

Trong cơn hoảng loạn đó, việc tìm kiếm luật sư để xử lý gấp là một thử thách “mò kim đáy bể”. Những luật sư thương mại quốc tế (Trade Counsel) có đủ chuyên môn về FDA hay chuẩn GB không chỉ hiếm mà còn có mức phí giữ chỗ cắt cổ, thường khởi điểm không dưới 5.000 đô la và phí theo giờ lên tới 1.200 đô la. Sự khác biệt về múi giờ, rào cản ngôn ngữ pháp lý và việc thiếu hụt các mối quan hệ sẵn có khiến nỗ lực cứu lô hàng trong 24 giờ trở thành nhiệm vụ bất khả thi. Sai lầm lớn nhất của các CEO Việt Nam là cố gắng dùng “Nhãn lai” để tiết kiệm chi phí, nhồi nhét cả đơn vị kJ và Calories lên cùng một diện tích hẹp, vô tình tạo ra một “ma trận nhiễu” khiến các hệ thống quét AI-OCR tự động từ chối thông quan chỉ trong một giây vì lỗi sai số 1,6 mi li mét.

Kỷ nguyên của việc “lọt lưới” nhờ may mắn hay dựa vào mối quan hệ cá nhân đã chính thức kết thúc khi bước vào năm 2026. Chúng ta đã bước vào thời đại của sự tuân thủ bằng thuật toán, nơi nhãn mác không phải là tờ giấy bọc mà là lớp phòng vệ pháp lý đầu tiên. Một doanh nghiệp chi hàng triệu đô cho nhà máy nhưng chỉ chi vài trăm đô cho tư vấn nhãn mác là một mô hình kinh doanh tự sát. Để tồn tại, doanh nghiệp Việt cần thay đổi tư duy: tuân thủ không phải là một loại phí, mà là một khoản đầu tư chiến lược để bảo vệ sự tồn vong của chính mình trên bản đồ thương mại quốc tế.

(*) Chuyên gia thương mại hóa tài sản trí tuệ

Nguyễn Ngọc Trâm (*)