'Vũ khí hàng tỷ thùng' của Trung Quốc

Trung tâm quyền lực mới trên thị trường dầu mỏ

Trong khoảng nửa thế kỷ, thị trường dầu mỏ thế giới chủ yếu xoay quanh hai trung tâm quyền lực. Các quốc gia vùng Vịnh, đứng đầu là Saudi Arabia, nắm giữ năng lực sản xuất dự phòng, trong khi Mỹ cung cấp sự bảo đảm quân sự và sức mạnh tài chính cho ngành dầu mỏ tại khu vực này. Hai bên vì thế có khả năng tác động tới lượng dầu được đưa ra thị trường, đồng tiền được sử dụng để giao dịch cũng như mức giá mà người tiêu dùng phải trả.

Tuy nhiên, cấu trúc này đang thay đổi khi một trung tâm quyền lực thứ ba nổi lên: Trung Quốc. Bắc Kinh không nổi lên chủ yếu với tư cách một nước sản xuất dầu, mà là nước mua và tích trữ dầu lớn nhất thế giới.

Theo một nghiên cứu mới của tổ chức RAND, Trung Quốc đã tích lũy tới 1,4 tỷ thùng dầu trong các kho dự trữ chiến lược và kho do doanh nghiệp kiểm soát. Lượng dầu này lớn hơn ba lần so với khoảng 413 triệu thùng trong Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược của Chính phủ Mỹ và có thể đáp ứng khoảng 110–140 ngày nhập khẩu ròng của Trung Quốc.

“Nhà mua điều tiết” mới

Saudi Arabia từ lâu được gọi là “swing producer” – nhà sản xuất điều tiết, bởi nước này có khả năng nhanh chóng tăng hoặc giảm sản lượng. Theo bài viết, Trung Quốc đang nổi lên với vai trò tương tự ở bên mua, khi có khả năng điều chỉnh lượng dầu nhập khẩu và tích trữ.

Lợi thế của Trung Quốc nằm ở khả năng linh hoạt giữa ba trạng thái: mua vào khối lượng rất lớn, tạm thời không mua hoặc thậm chí bán ra một lượng đáng kể.

Trung Quốc hiện chiếm khoảng 20% thương mại dầu thô toàn cầu, với lượng nhập khẩu khoảng 12 triệu thùng/ngày. Trong một thị trường mà những chênh lệch nhỏ giữa cung và cầu cũng có thể gây biến động, việc Trung Quốc tăng hoặc giảm nhập khẩu khoảng 1 triệu thùng/ngày đã đủ tạo ảnh hưởng đáng kể.

Đáng chú ý, Bắc Kinh không nhất thiết phải đưa toàn bộ dầu dự trữ ra thị trường. Chỉ cần thay đổi tốc độ mua dầu, nước này cũng có thể tác động đến kỳ vọng của giới giao dịch, qua đó ảnh hưởng tới giá cả.

Điều này đã thể hiện trong cuộc khủng hoảng Trung Đông hiện nay. Trung Quốc chủ động giảm nhập khẩu dầu, góp phần làm dịu sức ép đối với nhu cầu dầu thô toàn cầu. Bắc Kinh cũng sử dụng một phần dự trữ chiến lược và siết xuất khẩu thay vì để giá dầu trong nước và quốc tế tăng mạnh.

Khác với các đợt xả kho dự trữ của Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) thường được công khai và phối hợp rõ ràng, Trung Quốc hiếm khi công bố cách thức quản lý kho dầu. Cách làm này giúp Bắc Kinh có nhiều dư địa hơn để linh hoạt điều chỉnh hoạt động mua bán và tác động đến thị trường dầu mỏ.

Một chuyên gia của mạng lưới kiểm toán và tư vấn toàn cầu PwC tại Ấn Độ gọi đây là “quyền lực tạo giá” hay “quyền lực mua hàng chủ chốt”, tức khả năng của bên mua lớn trong việc tác động đến giá dầu.

Chính vì thế, Trung Quốc không còn đơn thuần là một nước tiêu thụ dầu mà đã trở thành một tác nhân quan trọng định hình thị trường, thực tế đóng vai trò một “global swing buyer” – nhà mua điều tiết toàn cầu.

Khi giá dầu giảm, Trung Quốc có thể nhanh chóng mua thêm để tích trữ. Số liệu cho biết riêng năm 2025, Trung Quốc đã bổ sung khoảng 1,1 triệu thùng/ngày vào kho dự trữ. Điều này tạo ra một mức “sàn” mang tính cấu trúc đối với giá dầu thế giới. Ngược lại, khi giá tăng mạnh, Trung Quốc có thể sử dụng một phần dự trữ để giảm nhu cầu nhập khẩu, qua đó hạn chế đà tăng của giá dầu.

Dầu chịu trừng phạt và đòn bẩy địa kinh tế

Trung Quốc đã mở rộng đáng kể kho dự trữ dầu trong bối cảnh thị trường năng lượng quốc tế có nhiều biến động và phân hóa.

Nước này mua dầu Nga với mức giá chiết khấu, đồng thời tiếp nhận dầu có liên quan tới Iran và Venezuela, thường thông qua các bên trung gian hoặc những tuyến thương mại được điều chỉnh.

Theo RAND, khoảng 22% lượng dầu thô nhập khẩu được Trung Quốc báo cáo trong năm 2025 có liên quan tới dầu chịu lệnh trừng phạt, bao gồm dầu Iran và Venezuela có thể được chuyển hướng qua các nước như Malaysia.

Trung Đông chiếm khoảng 41% lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc, trong khi Nga cung cấp khoảng 18%.

Chiến lược mua hàng đa dạng này giúp giảm khả năng Washington kiểm soát dòng dầu thông qua các biện pháp trừng phạt. Đồng thời, điều này tạo cho Bắc Kinh đòn bẩy đàm phán với các nước xuất khẩu.

Khi Trung Quốc là một trong số ít những bên mua có khả năng tiếp nhận lượng lớn dầu bị hạn chế giao dịch, nước này có thể yêu cầu giá chiết khấu, điều kiện thanh toán thuận lợi và tăng sử dụng đồng Nhân dân tệ.

Về lâu dài, Trung Quốc thậm chí có thể cung cấp dầu dự trữ hoặc sản phẩm dầu tinh chế cho các quốc gia thiếu hụt, đưa ra mức giá ưu đãi cho đối tác chiến lược hoặc hỗ trợ các giao dịch dầu bằng Nhân dân tệ.

RAND đánh giá hình thức “ngoại giao năng lượng chiến lược” này có khả năng phát triển, đặc biệt tại châu Á và các nước Nam bán cầu. Tuy nhiên, điều đó chưa thể ngay lập tức thay thế hệ thống dầu mỏ dựa trên đồng USD, bởi các biện pháp kiểm soát vốn và mức độ mở cửa tài chính hạn chế của Trung Quốc vẫn là trở ngại lớn.

(theo The Times of India)

Đình Nam