Việc bảo đảm tự do hàng hải ở eo biển Hormuz: Nhìn từ khoảng cách trong quan điểm Mỹ-Iran

Eo biển Hormuz. Ảnh: THX/TTXVN

Theo báo Israel Hayom, Mỹ đã nhận được những nguyên tắc trong dự thảo thỏa thuận giữa Oman và Iran, cũng như các điều kiện mà Tehran đưa ra để đổi lấy việc chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào tàu chở dầu và các tàu thuyền khác đi qua eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, dự thảo do Oman và Iran xây dựng chưa đáp ứng yêu cầu cốt lõi của Mỹ và các quốc gia vùng Vịnh về việc bảo đảm hoạt động lưu thông hoàn toàn không bị hạn chế qua tuyến hàng hải chiến lược này. Một số hạn chế đang được thảo luận cũng bị cho là trái với luật pháp quốc tế.

Đáng chú ý, những yêu cầu của Iran được chuyển qua các bên trung gian có nội dung cứng rắn hơn đáng kể so với những điều kiện được Tehran nêu trực tiếp trong các cuộc tiếp xúc giữa Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi và Đặc phái viên Mỹ Steve Witkoff.

Theo các nguồn tin, trong văn bản được chuyển qua trung gian, Iran yêu cầu Mỹ sớm giải phóng một phần đáng kể các khoản tiền của nước này đang bị phong tỏa; rút lực lượng hải quân Mỹ khỏi khu vực; đưa ra các bảo đảm được quốc tế hậu thuẫn nhằm ngăn xung đột tái diễn.

Đáng chú ý, các yêu cầu này không đề cập đến vấn đề hạt nhân Iran cũng như một số nội dung khác mà Washington muốn đưa vào thỏa thuận.

Trong khi đó, tại các cuộc tiếp xúc trực tiếp, giới lãnh đạo chính trị Iran vẫn nhấn mạnh những điều khoản từng được nêu trong bản ghi nhớ trước đó. Theo phương án này, việc giải phóng các khoản tiền bị phong tỏa sẽ được tiến hành song song với việc mở cửa hoàn toàn eo biển Hormuz trong thời gian 60 ngày để hai bên đàm phán về tất cả các vấn đề.

Sự khác biệt giữa các yêu cầu mà Iran đưa ra thông qua trung gian và trực tiếp với Mỹ đang khiến triển vọng đạt được thỏa thuận trong tương lai gần trở nên khó khăn.

Ba nguồn tin ngoại giao nhận định, với những yêu sách hiện nay và sự thiếu thống nhất trong các lập trường được Tehran đưa ra, một thỏa thuận dường như chưa thể đạt được trong thời gian ngắn.

Trong lúc đàm phán tiếp tục đình trệ, Washington đang thúc đẩy các phương án nhằm giảm sự phụ thuộc của thị trường năng lượng vào eo biển Hormuz.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance, người phụ trách các cuộc đàm phán với Iran, xác nhận Tehran đã từ bỏ, ít nhất trong thời gian diễn ra đàm phán, yêu cầu ban đầu về việc thu phí quá cảnh hoặc các khoản phí khác đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz.

Trong khi đó, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cho biết các bên đang thảo luận kế hoạch xây dựng những tuyến đường ống mới để vận chuyển dầu và khí đốt từ khu vực Vùng Vịnh tới Địa Trung Hải, qua đó tránh eo biển Hormuz.

Ông Bessent cho rằng vai trò của eo biển Hormuz có thể thay đổi căn bản trong vài năm tới, khi một phần đáng kể lượng năng lượng hiện được vận chuyển qua tuyến đường biển này có thể được chuyển sang các đường ống trên đất liền.

Trước đó, Israel được cho là đã tiến hành các cuộc thảo luận với một số quốc gia vùng Vịnh về khả năng xây dựng hành lang năng lượng từ Vùng Vịnh tới Địa Trung Hải, đi qua lãnh thổ Israel. Một số tuyến đường khác cũng đang được xem xét, trong đó có phương án đi về phía Bắc qua Iraq tới Syria.
Chính phủ Iraq đã công bố các thỏa thuận với một số công ty Mỹ, trong đó có Chevron, nhằm phát triển một tuyến đường ống như vậy.

Những kế hoạch này cho thấy Mỹ và các đồng minh không chỉ tìm cách giải quyết nguy cơ trước mắt tại eo biển Hormuz mà còn muốn giảm vai trò chiến lược của tuyến hàng hải này trong dài hạn.
Trong khi đàm phán với Mỹ chưa đạt tiến triển, Iran đang phải đối mặt với những khó khăn kinh tế và xã hội ngày càng nghiêm trọng.

Tình trạng mất điện diễn ra thường xuyên, nhiên liệu phục vụ giao thông bị phân phối hạn chế, trong khi nguồn cung cấp nước cũng bị gián đoạn tại nhiều nơi. Những vấn đề này đang làm gia tăng sự bất mãn trong xã hội và cả trong nội bộ bộ máy chính quyền Iran.

Một số báo cáo do các bộ ngành của Iran công bố cảnh báo rằng nếu tình trạng hiện nay tiếp diễn, hoạt động của phần lớn cơ quan nhà nước có thể sớm bị đình trệ.

Theo một số ước tính, Iran đã xuất khẩu khoảng 20 tỷ USD dầu mỏ trong thời gian này, song phần lớn nguồn thu được cho là không đến được các bộ ngành hoặc ngân khố nhà nước.

Những khó khăn trong nước có thể làm gia tăng sức ép đối với chính quyền Tehran trong các cuộc đàm phán với Washington. Tuy nhiên, những yêu cầu cứng rắn liên quan đến tài sản bị phong tỏa, lực lượng quân sự Mỹ và các bảo đảm an ninh cho thấy Iran vẫn chưa sẵn sàng nhượng bộ về nhiều vấn đề quan trọng.

Trong bối cảnh đó, vấn đề hạt nhân Iran vẫn chưa được đưa vào trọng tâm của các điều kiện mà Tehran đang đưa ra, trong khi yêu cầu của Mỹ về tự do hàng hải qua eo biển Hormuz vẫn chưa được đáp ứng. Đây là những trở ngại lớn khiến một thỏa thuận giữa Washington và Tehran tiếp tục nằm ngoài tầm với.

Thanh Bình (PV TTXVN tại Trung Đông)