Vì sao nhiều phụ nữ châu Á ly hôn ở tuổi xế chiều?

Không muốn tiếp tục chịu đựng

Bà Eiko Toyama đã chờ đợi 32 năm để rời bỏ chồng. Người phụ nữ Nhật Bản này kể với phóng viên CNN rằng trong suốt cuộc hôn nhân, bà đã làm tất cả việc nhà và chăm sóc con cái cũng như chu cấp tài chính cho gia đình. Chồng bà “muốn kiểm soát mọi thứ”, từ đời sống xã hội đến tham vọng nghề nghiệp, khiến bà cảm thấy bị mắc kẹt và khổ sở. Tuy nhiên, bà vẫn chịu đựng vì hai đứa con.

Mọi chuyện cuối cùng đã thay đổi khi bà bước sang tuổi 60. Hai con trai trưởng thành không còn cần mẹ nữa và chồng bà vẫn khỏe mạnh, chưa đến mức cần người chăm sóc. Đó là một cơ hội quý giá và bà đã nắm lấy nó.

“Sau khi ly hôn, tôi chỉ thấy hạnh phúc. Đó là cảm xúc duy nhất của tôi. Tôi hạnh phúc đến nỗi muốn chạy nhảy khắp nơi”, bà Toyama nói.

Bà Toyama thấy hạnh phúc sau khi ly hôn. Ảnh: CNN

Những câu chuyện như của bà Toyama ngày càng phổ biến trên khắp thế giới khi số vụ “ly hôn xám", tức các cuộc ly hôn giữa những cặp vợ chồng từ 50 tuổi trở lên, tăng lên qua từng năm. Xu hướng này được ghi nhận tại Mỹ và nhiều quốc gia khác nhưng đặc biệt đáng chú ý ở châu Á, nơi người dân thường có tuổi thọ cao hơn.

Nhiều nơi như Hàn Quốc, Nhật Bản, Trung Quốc đang phải đối mặt với cuộc khủng hoảng nhân khẩu học khi tỷ lệ sinh giảm trong khi dân số già ngày càng tăng.

Chuẩn mực xã hội thay đổi

Làn sóng ly hôn ở tuổi xế chiều cũng thường do phụ nữ khởi xướng. Trong nhiều thập kỷ, phụ nữ tại các xã hội châu Á mang tính bảo thủ phải đối mặt với những chuẩn mực giới nghiêm ngặt, cùng các rào cản pháp lý, tài chính và xã hội khi muốn ly hôn. Tuy nhiên, điều này đang dần thay đổi. Ví dụ tại Nhật Bản, trong số các cặp vợ chồng chấm dứt hôn nhân sau nhiều thập kỷ chung sống, số phụ nữ nộp đơn ly hôn vào năm 2024 cao gấp đôi số nam giới.

Xu hướng này có thể làm thay đổi diện mạo của dân số cao tuổi ở châu Á trong thập kỷ tới. Theo đó, sẽ ngày càng có nhiều người sống một mình và cần đến các chương trình hỗ trợ phúc lợi xã hội hơn. Tuy nhiên, điều đó cũng có thể đồng nghĩa với việc nhiều người cao tuổi cảm thấy tự tin và chủ động hơn trong việc lựa chọn cuộc sống riêng của mình.

Đối với những phụ nữ như bà Toyama, lớn lên trong thập niên 1960 - 1970, ly hôn là điều hiếm gặp và thường đi kèm với sự phán xét, kỳ thị từ xã hội.

Sangyoub Park, Phó Giáo sư Xã hội học tại Đại học Washburn, bang Kansas, Mỹ, tác giả một nghiên cứu năm 2023 về các vụ ly hôn ở tuổi xế chiều tại Hàn Quốc cho biết: “Vào thời đó, nếu là phụ nữ, việc ly hôn gần như được xem là dấu chấm hết cho cuộc đời.”

Sự thay đổi bắt đầu diễn ra từ nửa sau thế kỷ 20 khi ngày càng nhiều phụ nữ tham gia lực lượng lao động và theo đuổi giáo dục đại học. Theo ông Sangyoub Park, số vụ ly hôn ở tuổi xế chiều đã tăng đều đặn trong nhiều năm qua, đặc biệt khi thế hệ X bước vào độ tuổi 50 trong thập kỷ vừa qua.

Đây là một nhóm nhân khẩu học quan trọng. Sinh ra trong giai đoạn từ năm 1965 - 1980, X là thế hệ đầu tiên lớn lên trong bối cảnh châu Á toàn cầu hóa và được tiếp xúc rộng rãi với các chương trình truyền hình, phim ảnh của Mỹ. Thông qua văn hóa đại chúng, họ cũng tiếp nhận những giá trị ở Mỹ như ưu tiên lựa chọn cá nhân hơn nghĩa vụ gia đình. Điều này, cùng với các yếu tố kinh tế lớn hơn, đã góp phần làm thay đổi dần quan niệm của xã hội về ly hôn.

Xu hướng đó được phản ánh rõ trong các số liệu tại nhiều quốc gia trong khu vực. Tại Hàn Quốc năm ngoái, số vụ ly hôn của các cặp vợ chồng đã chung sống ít nhất 30 năm lần đầu vượt số vụ ly hôn của các cặp kết hôn dưới 5 năm. Đây là lần đầu tiên hiện tượng này được ghi nhận trong lịch sử Hàn Quốc.

Tại các vùng lãnh thổ Đài Loan và Hong Kong thuộc Trung Quốc, số vụ ly hôn của những cặp vợ chồng đã kết hôn nhiều năm cũng tăng vọt.

Cải cách pháp lý thúc đẩy ly hôn

Xu hướng người cao tuổi ly hôn có thể đến từ yếu tố nhân khẩu học. Khi xã hội già hóa, số người cao tuổi nhiều hơn, kéo theo số vụ ly hôn ở nhóm tuổi này cũng nhiều hơn. Trong khi đó, giới trẻ ngày nay kết hôn ít hơn trước nên số vụ ly hôn ở các cặp vợ chồng trẻ cũng giảm theo.

Tuy nhiên, các cải cách pháp lý cũng đóng vai trò rất quan trọng khi tạo ra những mạng lưới an sinh xã hội cho phụ nữ, những người trước đây thường phải phụ thuộc vào thu nhập của chồng.

Ví dụ, năm 2014, Hàn Quốc quy định lương hưu và trợ cấp thôi việc trong tương lai có thể được tính vào tài sản chung để phân chia khi ly hôn. Điều này có nghĩa nếu một người vợ dành phần lớn thời gian làm nội trợ, chăm sóc con cái trong suốt thời gian hôn nhân, tạo điều kiện để chồng phát triển sự nghiệp, sau khi ly hôn người vợ vẫn có quyền được hưởng một phần lương hưu của chồng khi về già. Nhật Bản cũng đã áp dụng một cải cách tương tự từ năm 2007.

Những biện pháp này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh tỷ lệ nghèo ở người cao tuổi tại châu Á vẫn ở mức cao. Trong số các quốc gia thuộc Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD), Hàn Quốc có tỷ lệ nghèo cao nhất ở nhóm người trên 65 tuổi. Trong khi đó, tỷ lệ này tại Nhật Bản thấp hơn Hàn Quốc nhưng vẫn cao hơn mức trung bình toàn cầu.

Xu hướng người cao tuổi ly hôn khi nào chấm dứt?

Theo ông Sangyoub Park, tốc độ gia tăng của các vụ ly hôn ở tuổi xế chiều có thể bắt đầu chững lại khi thế hệ Y (chào đời trong thời gian 1981-1996) bước vào tuổi nghỉ hưu.

Khác với các thế hệ trước, thế hệ Y kết hôn trong bối cảnh xã hội và quan niệm về hôn nhân đã thay đổi đáng kể. Họ lớn lên trong thời kỳ ly hôn được xã hội chấp nhận hơn, vai trò giới trở nên bình đẳng hơn và phụ nữ có mức độ độc lập kinh tế cao hơn. Vì vậy, các mô hình hôn nhân của họ có thể khác với thế hệ X và thế hệ cha mẹ của họ.

Tuy nhiên, thời điểm đó vẫn còn cách khoảng một thập niên nữa. Theo ông Park, từ nay đến lúc thế hệ thiên niên kỷ (Gen Y, nhóm người sinh ra từ năm 1981 - 1996) bước vào tuổi nghỉ hưu, số vụ ly hôn ở nhóm người cao tuổi nhiều khả năng vẫn sẽ tiếp tục gia tăng.

Hoài Linh