Vì sao kỳ thị HIV vẫn tồn tại dù khoa học đã thay đổi?

Trong hơn bốn thập kỷ kể từ khi HIV được phát hiện, y học đã đạt những bước tiến mang tính cách mạng. Nhờ liệu pháp kháng virus (ART), người nhiễm HIV có thể sống khỏe mạnh gần như bình thường nếu điều trị sớm và liên tục. HIV hiện nay là một bệnh mạn tính có thể kiểm soát được.

Tuy nhiên, trái ngược với tiến bộ khoa học, kỳ thị HIV vẫn tồn tại ở nhiều quốc gia, trong cộng đồng và thậm chí trong hệ thống y tế. Điều này đặt ra một nghịch lý: Vì sao nhận thức xã hội lại chậm hơn khoa học?

1. Khoa học HIV đã thay đổi như thế nào?

Một trong những thay đổi lớn nhất là sự ra đời của liệu pháp kháng virus kết hợp (ART). Theo WHO, ART giúp ức chế tải lượng virus xuống mức không phát hiện được, đồng nghĩa với việc hệ miễn dịch được bảo vệ và người bệnh có thể sống lâu dài như người không nhiễm HIV.

Khái niệm "Không phát hiện = Không lây truyền" (U=U) được nhiều tổ chức quốc tế như CDC và UNAIDS xác nhận. Khi tải lượng virus không phát hiện được, nguy cơ lây truyền qua đường tình dục gần như bằng 0.

Ngoài ra, các biện pháp dự phòng trước phơi nhiễm (PrEP) và sau phơi nhiễm (PEP) cũng giúp giảm mạnh số ca nhiễm mới. Sự kết hợp giữa điều trị và dự phòng đã thay đổi hoàn toàn cách thế giới tiếp cận HIV/AIDS. Dù vậy, những tiến bộ này chưa được hiểu đầy đủ trong cộng đồng, tạo khoảng trống cho kỳ thị tiếp tục tồn tại.

2. Vì sao kỳ thị vẫn tồn tại?

Trước kia thiếu điều trị hiệu quả khiến tỷ lệ tử vong cao, tạo ra nỗi sợ lan rộng trong xã hội, nhưng hiện nay nhờ tiến bộ trong điều trị, HIV trở thành một bệnh mạn tính có thể quản lý, cách nhìn của cộng đồng đã thay đổi…

2.1. Di sản của giai đoạn đầu đại dịch: Trong những năm 1980–1990, HIV/AIDS được xem là "bản án tử". Thiếu điều trị hiệu quả khiến tỷ lệ tử vong cao, tạo ra nỗi sợ lan rộng trong xã hội. Theo WHO, giai đoạn này đã hình thành "ký ức tập thể" về HIV như một bệnh nguy hiểm, dễ lây và gắn với cái chết. Dù y học đã thay đổi, ký ức xã hội không thay đổi nhanh tương ứng. Đây là nền tảng lịch sử của kỳ thị kéo dài đến hiện nay.

2.2. Thiếu hiểu biết về cơ chế lây truyền: Nhiều khảo sát của CDC cho thấy một bộ phận dân số vẫn hiểu sai về đường lây HIV. HIV không lây qua tiếp xúc thông thường như bắt tay, ôm, dùng chung bát đũa hay muỗi đốt. Tuy nhiên, những hiểu lầm này vẫn tồn tại trong cộng đồng. Khi thiếu kiến thức y khoa cơ bản, người dân dễ hình thành nỗi sợ không cần thiết, từ đó dẫn đến hành vi kỳ thị. WHO nhấn mạnh rằng kỳ thị thường bắt nguồn từ "ngộ nhận hơn là thực tế sinh học".

2.3. Yếu tố đạo đức hóa bệnh tật: Một nguyên nhân quan trọng khác là việc gắn HIV với phán xét đạo đức. Trong nhiều xã hội, HIV từng bị liên hệ với hành vi tình dục hoặc sử dụng ma túy, dẫn đến quan niệm sai rằng người nhiễm HIV "có lỗi".

Các tổ chức như Chương trình phối hợp của Liên Hợp Quốc về HIV/AIDS (UNAIDS) và Hiệp hội HIV Anh (BHIVA) khẳng định, HIV là một tình trạng y tế, không phải vấn đề đạo đức. Tuy nhiên, định kiến xã hội vẫn khiến người bệnh bị phân biệt đối xử.

2.4. Luật pháp và chính sách chưa đồng bộ: Ở một số quốc gia, việc hình sự hóa HIV vẫn tồn tại. Điều này có thể khiến người nhiễm HIV bị xử lý pháp lý trong một số tình huống, ngay cả khi không có nguy cơ lây truyền thực tế. Theo UNAIDS, các chính sách mang tính trừng phạt có thể làm gia tăng kỳ thị và khiến người dân ngại xét nghiệm HIV. Khi sợ bị phân biệt đối xử, nhiều người trì hoãn việc chẩn đoán và điều trị.

3. Kỳ thị trong y tế và đời sống xã hội

3.1. Trong hệ thống y tế

Dù hiếm hơn trước, kỳ thị trong y tế vẫn được ghi nhận ở một số nơi. Một số nhân viên y tế có thể có thái độ dè dặt hoặc thiếu cập nhật kiến thức về U=U và ART. WHO cảnh báo rằng kỳ thị trong y tế là rào cản lớn nhất đối với mục tiêu chấm dứt AIDS vào năm 2030. Khi người bệnh cảm thấy không được tôn trọng, họ có xu hướng tránh tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe.

3.2. Trong môi trường làm việc và xã hội

Người nhiễm HIV đôi khi vẫn bị từ chối cơ hội việc làm hoặc bị tiết lộ tình trạng sức khỏe không đúng cách. Điều này vi phạm nguyên tắc bảo mật y tế cơ bản được WHO và CDC nhấn mạnh. Kỳ thị xã hội cũng khiến nhiều người sống chung với HIV phải che giấu tình trạng của mình. Điều này dẫn đến stress tâm lý kéo dài và ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống.

4. Nỗ lực toàn cầu giảm kỳ thị HIV

Kỳ thị không chỉ ảnh hưởng đến cá nhân mà còn tác động đến toàn bộ hệ thống phòng chống HIV. Theo CDC, kỳ thị làm giảm tỷ lệ xét nghiệm HIV, khiến nhiều trường hợp không được chẩn đoán sớm. Khi người bệnh không biết tình trạng của mình, họ có thể vô tình lây truyền virus cho người khác. Ngoài ra, kỳ thị cũng ảnh hưởng đến tuân thủ điều trị, làm giảm hiệu quả của ART. WHO nhấn mạnh rằng không có chấm dứt AIDS nếu không giải quyết được kỳ thị.

Nhiều tổ chức quốc tế đã và đang triển khai các chiến lược nhằm giảm kỳ thị liên quan đến HIV. UNAIDS thúc đẩy mục tiêu "Zero discrimination" – hướng tới không còn phân biệt đối xử trong tiếp cận dịch vụ y tế và trong đời sống xã hội đối với người sống chung với HIV.

Song song đó, thông điệp "U=U" (Không phát hiện = Không lây truyền) được sử dụng rộng rãi để thay đổi nhận thức cộng đồng, nhấn mạnh rằng người điều trị hiệu quả và có tải lượng virus dưới ngưỡng phát hiện sẽ không làm lây truyền HIV qua đường tình dục.

Bên cạnh đó, WHO khuyến khích các quốc gia tích hợp giáo dục về HIV vào hệ thống y tế và chương trình giáo dục phổ thông, nhằm nâng cao hiểu biết khoa học, giảm hiểu lầm và góp phần xóa bỏ kỳ thị trong cộng đồng.

Các chiến dịch truyền thông hiện đại tập trung vào việc khẳng định rằng người nhiễm HIV điều trị tốt hoàn toàn có thể sống khỏe mạnh, làm việc và sinh hoạt bình thường.

Tại Việt Nam, chương trình phòng chống HIV/AIDS đã đạt nhiều tiến bộ quan trọng trong xét nghiệm và điều trị ARV miễn phí theo hướng dẫn của Bộ Y tế. Tuy nhiên, kỳ thị vẫn được ghi nhận trong cộng đồng và một số môi trường xã hội. Rào cản tâm lý vẫn là yếu tố khiến một bộ phận người dân chưa tiếp cận dịch vụ xét nghiệm sớm. Điều này cho thấy cần tăng cường truyền thông chính xác và giảm định kiến xã hội.

Khoa học đã thay đổi hoàn toàn cách nhìn về HIV: Từ một bệnh gây tử vong trở thành bệnh mạn tính có thể kiểm soát hiệu quả. Tuy nhiên, kỳ thị vẫn tồn tại vì những yếu tố lịch sử, xã hội, pháp lý và nhận thức chưa đầy đủ. Giải quyết kỳ thị không chỉ là vấn đề y tế mà còn là vấn đề nhân quyền và giáo dục cộng đồng. Khi hiểu đúng về HIV, xã hội mới có thể tiến gần hơn đến mục tiêu chấm dứt AIDS.

Mời độc giả xem thêm:

Hà Phương