Vì sao dữ liệu cảnh báo lũ chưa thực sự đồng bộ?

Sai lệch dự báo lũ từ thực tiễn

Theo nội dung tại Hội thảo, cuối tháng 8/2025, một đợt mưa lớn với lượng phổ biến 600-700 mm đã khiến lưu lượng nước về hồ Hòa Bình tăng nhanh. Dù dự báo đỉnh lũ ở mức 6.000-7.000 m3/s, thực tế dòng chảy lại có xu hướng cao hơn tại pha đỉnh, gây khó khăn cho công tác điều hành.

GS.TS Trần Thục chia sẻ tại Hội thảo

Tình huống tương tự xảy ra tại hồ Bản Vẽ (Nghệ An) vào cuối tháng 9/2025. Lượng mưa 200-350 mm, có nơi trên 400 mm khiến lũ lên nhanh, trong khi dự báo chưa theo kịp diễn biến. Đáng chú ý, hồ đã phải xả tới khoảng 4.200 m3/s mức cao trong nhiều năm, làm thay đổi nhanh dòng chảy hạ du và gia tăng áp lực dự báo.

Theo các chuyên gia, những sai lệch này không phải là hiện tượng đơn lẻ mà phản ánh các vấn đề mang tính hệ thống. Cụ thể, ông Hoàng Văn Đại, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia cho rằng. dự báo thủy văn phụ thuộc rất lớn vào dự báo mưa - yếu tố đầu vào quan trọng nhất. Tuy nhiên, các mô hình dự báo mưa hiện nay vẫn tồn tại độ bất định cao, nhất là trong các đợt mưa lớn.

Ông Nguyễn Văn Hải, Trưởng phòng Ứng phó và Khắc phục hậu quả thiên tai, Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) phát biểu.

"Trong nhiều trường hợp, các mô hình cho kết quả khác nhau, thậm chí trái ngược. Việc nhận diện đúng khu vực mưa nhưng sai lệch về lượng mưa dẫn đến sai số dây chuyền trong tính toán dòng chảy và đỉnh lũ. Đặc biệt, mưa cục bộ, mưa dông, những hình thái dễ gây lũ nhanh vẫn là điểm yếu của dự báo", ông Đại cho hay.

Dữ liệu và vận hành hồ chứa là “nút thắt” lớn

Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn Nguyễn Thượng Hiền cho biết, một trong những vấn đề nổi cộm là dữ liệu đầu vào chưa đồng bộ: "Cùng một hệ thống nhưng số liệu cung cấp giữa các đơn vị có thể không thống nhất, dẫn đến kết quả dự báo khác nhau. Đáng chú ý, thông tin vận hành hồ chứa nhiều khi chỉ được cung cấp trước vài giờ xả lũ, khiến cơ quan dự báo rơi vào thế bị động. Việc thiếu minh bạch và khó kiểm chứng dữ liệu càng làm giảm độ tin cậy của dự báo. Bên cạnh đó, hệ thống quan trắc vẫn thiếu dữ liệu thời gian thực, đặc biệt ở khu vực thượng nguồn. Trong khi đó, yếu tố vận hành hồ chứa ngày càng chi phối dòng chảy lại chưa được tích hợp đầy đủ vào các mô hình".

Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn Nguyễn Thượng Hiền (giữa) trao đổi tại Hội thảo

Các chuyên gia cho rằng, nhiều lưu vực sông hiện đã thay đổi đáng kể do sự xuất hiện của hồ chứa, thủy điện và biến đổi sử dụng đất. Điều này khiến dòng chảy không còn tuân theo quy luật tự nhiên như trước. Tuy nhiên, nhiều mô hình dự báo hiện nay vẫn chưa cập nhật đầy đủ các kịch bản vận hành hồ chứa theo thời gian thực, dẫn đến sai lệch trong dự báo lũ.

Trước những hạn chế trên, các chuyên gia cho rằng cần thay đổi cách tiếp cận trong dự báo thủy văn, từ cung cấp thông tin sang hỗ trợ ra quyết định, đặc biệt trong vận hành hồ chứa và giảm thiểu rủi ro cho hạ du.

Cục trưởng Nguyễn Thượng Hiền nhấn mạnh: "Cần cải thiện hệ thống dữ liệu theo hướng cập nhật liên tục, giảm độ trễ và tăng khả năng chia sẻ giữa các cơ quan. Đồng thời, cần hiểu đúng về dự báo thời gian thực, bởi quá trình hình thành lũ phụ thuộc vào nhiều yếu tố phức tạp như độ ẩm đất, thảm phủ và khả năng tích trữ nước".

AI và hệ thống tích hợp là hướng đi tất yếu

Ở góc độ ứng dụng, chuyên gia Nguyễn Ngọc Huy cho rằng, khoảng cách giữa nghiên cứu và thực tiễn vẫn còn lớn, trong khi nhiều công nghệ đã sẵn sàng nhưng chưa được triển khai rộng rãi.

Chuyên gia Nguyễn Ngọc Huy chia sẻ tại Hội thảo.

Ông đề xuất xây dựng hệ thống dự báo tích hợp, kết nối dữ liệu từ radar, vệ tinh và trạm đo mặt đất theo thời gian thực với các mô hình khí tượng - thủy văn. Đồng thời, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để hiệu chỉnh sai số và nhận dạng xu thế dòng chảy. Theo ông, nếu đầu tư đúng mức cho hệ thống quan trắc và cảnh báo, có thể giảm 30-40% thiệt hại trong các kịch bản thiên tai lớn.

Bên cạnh đó, cần chuyển mạnh sang cảnh báo tác động, cung cấp thông tin cụ thể về khu vực, thời điểm và mức độ ảnh hưởng để người dân chủ động ứng phó. Việc rút ngắn chu kỳ cập nhật bản tin, tận dụng mạng xã hội và đơn giản hóa ngôn ngữ dự báo cũng được xem là giải pháp quan trọng.

“Thiên tai là một hệ thống tổng hợp, không thể giải quyết bằng các nghiên cứu đơn lẻ. Cần tăng cường phối hợp liên ngành để nâng cao hiệu quả dự báo và giảm thiểu rủi ro", ông Huy nhấn mạnh.

Văn Ngân/VOV.VN