Cả nước có gần 3000 trạm khí tượng theo dõi cảnh báo thời tiết, thiên tai

Hệ thống quan trắc là "mắt thần" để dự báo thời tiết và cảnh báo thiên tai

Hôm nay (23/3) là ngày Khí tượng thế gới. Ngày Khí tượng năm nay có chủ đề "Quan trắc hôm nay, Bảo vệ ngày mai" tiếp tục nhấn mạnh vai trò then chốt của dữ liệu và công nghệ trong dự báo, cảnh báo sớm thiên tai, góp phần bảo vệ con người và hệ sinh thái trước những rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng.

Theo Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO), việc hiện đại hóa mạng lưới quan trắc từ hệ thống vệ tinh, phao biển đến các trạm khí tượng thủy văn ở vùng sâu, vùng xa đang trở thành nền tảng dữ liệu quan trọng trong kỷ nguyên chuyển đổi số. Đây cũng là cơ sở để ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm nâng cao chất lượng dự báo, tối ưu hóa các quyết định ứng phó thiên tai.

Ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Việt Nam cho biết, nước ta có điều kiện tự nhiên đa dạng, địa hình phức tạp và chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của biến đổi khí hậu. Từ những cơn bão trên Biển Đông, những trận mưa lớn gây lũ quét ở miền núi, đến hạn hán, xâm nhập mặn ở đồng bằng, tất cả đều đặt ra yêu cầu phải theo dõi, quan trắc liên tục và chính xác. Chính vì vậy, mạng lưới trạm khí tượng thủy văn đã được xây dựng và phát triển trong hơn một thế kỷ qua, trở thành "tai mắt" của đất nước trong việc theo dõi thiên nhiên.

Hiện nay, hàng nghìn trạm quan trắc được bố trí từ Bắc vào Nam, từ vùng núi cao đến đồng bằng, ven biển và hải đảo. Các trạm này đo đạc nhiều yếu tố khác nhau như nhiệt độ, lượng mưa, gió, mực nước sông, mực nước biển… Bên cạnh đó là hệ thống ra đa thời tiết, trạm đo trên cao, trạm định vị sét và nhiều thiết bị hiện đại khác. Nhờ sự phát triển của công nghệ, ngày càng nhiều trạm đã được tự động hóa, giúp thu thập dữ liệu nhanh chóng, liên tục và chính xác hơn.

Cụ thể, tại Việt Nam hiện có 2.871 trạm khí tượng thủy văn các loại, gồm 215 trạm khí tượng bề mặt, gần 4.000 trạm đo mưa tự động, 437 trạm thủy văn và 29 trạm hải văn. Không chỉ dừng lại ở việc đo đạc, các số liệu từ trạm quan trắc còn được truyền về trung tâm, xử lý và phân tích để đưa ra các bản tin dự báo. Đây chính là cơ sở quan trọng giúp cảnh báo sớm thiên tai, giảm thiểu thiệt hại về người và tài sản. Có thể nói, mỗi con số đo được từ một trạm quan trắc đều mang ý nghĩa thiết thực đối với cuộc sống của người dân.

Tuy nhiên, thực tế cũng cho thấy mạng lưới quan trắc của nước ta vẫn còn những hạn chế nhất định. Ở nhiều khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa hoặc trên biển, mật độ trạm còn thưa, chưa phản ánh đầy đủ các hiện tượng thời tiết quy mô nhỏ nhưng nguy hiểm như mưa cục bộ, lũ quét, dông lốc. Bên cạnh đó, một số trạm vẫn còn vận hành theo phương thức thủ công, việc truyền tin và xử lý số liệu chưa hoàn toàn tự động, dẫn đến độ trễ nhất định trong cung cấp thông tin.

Ông Mai Văn Khiêm nhận định, trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng rõ rệt, vai trò của hệ thống quan trắc càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Những hiện tượng thời tiết cực đoan xuất hiện nhiều hơn, khó lường hơn, đòi hỏi mạng lưới quan trắc phải được mở rộng và nâng cấp. Theo quy hoạch giai đoạn 2020–2030, tầm nhìn đến năm 2050, Việt Nam sẽ tiếp tục đầu tư phát triển hệ thống trạm theo hướng hiện đại, đồng bộ và phủ kín hơn, đặc biệt tại các khu vực còn thiếu dữ liệu.

Ông Nguyễn Thượng Hiền, Cục trưởng Cục Khí tượng Thủy văn nhận định, một cơn bão xa ngoài Thái Bình Dương hay đợt không khí lạnh từ phương Bắc đều ảnh hưởng trực tiếp đến Việt Nam. Do đó, để dự báo chính xác những hiện tượng này, chúng ta không chỉ cần dữ liệu tại chỗ mà còn cần thông tin từ mạng lưới trạm quan trắc toàn cầu. Không một quốc gia nào, dù giàu mạnh đến đâu, có thể tự mình quan trắc và dự báo đầy đủ nếu không có sự hợp tác và chia sẻ dữ liệu trên phạm vi toàn cầu.

Hiện nay Việt Nam hiện đóng vai trò kép: vừa cung cấp dữ liệu từ các trạm khí tượng, hải văn nội địa, vừa thụ hưởng thông tin từ hàng nghìn trạm và vệ tinh quốc tế để nâng cao độ chính xác cho các bản tin dự báo trong nước.

Trong kỷ nguyên số, chất lượng cảnh báo sớm đã có bước tiến dài nhờ hai trụ cột: Hệ thống trạm tự động, radar và vệ tinh kết hợp IoT giúp theo dõi trạng thái khí quyển theo thời gian thực, phát hiện sớm các dị thường như mưa cực đoan hay bão. Trí tuệ nhân tạo (AI) đóng vai trò là "bộ não" xử lý dữ liệu khổng lồ. Các thuật toán học sâu giúp nhận diện nhanh các hình thế thời tiết nguy hiểm, rút ngắn thời gian xử lý và hiệu chỉnh sai số mô hình.

Lấp đầy khoảng trống dữ liệu

Ông Mai Văn Khiêm cho biết, theo định hướng quy hoạch đến năm 2030, tầm nhìn 2050, mạng lưới quan trắc khí tượng thủy văn Việt Nam sẽ tiếp tục được phát triển theo hướng đồng bộ, hiện đại và tự động hóa. Việc tăng cường ứng dụng công nghệ mới không chỉ giúp nâng cao hiệu quả hoạt động của hệ thống mà còn góp phần "lấp đầy" những khoảng trống về dữ liệu, tăng dày tần suất quan trắc theo cả không gian và thời gian.

Một hệ thống quan trắc hiện đại không chỉ phục vụ công tác dự báo thời tiết, mà còn hỗ trợ nhiều lĩnh vực khác như nông nghiệp, giao thông, năng lượng và quản lý tài nguyên nước. Ví dụ, dữ liệu mưa và dòng chảy giúp điều hành hồ chứa hiệu quả hơn; thông tin về gió và sóng biển hỗ trợ hoạt động hàng hải; dữ liệu khí hậu giúp quy hoạch sản xuất nông nghiệp thích ứng với biến đổi khí hậu.

"Có thể nói, đầu tư cho công nghệ trong quan trắc chính là đầu tư cho tương lai. Khi hệ thống quan trắc được hiện đại hóa, thông tin sẽ được cung cấp nhanh hơn, chính xác hơn, từ đó giúp giảm thiểu rủi ro thiên tai và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân", ông Khiêm nói.

Nhân ngày Khí tượng thế giới, Tổng Thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres đã cảnh báo về tình trạng khủng hoảng khí hậu ngày càng nghiêm trọng khi các hiện tượng thời tiết cực đoan gia tăng nhanh chóng. Ông kêu gọi các quốc gia, tổ chức tài chính và khu vực tư nhân tăng cường đầu tư cho hệ thống quan trắc toàn cầu, từ các trạm đo bề mặt đến mạng lưới vệ tinh, đồng thời bảo đảm việc chia sẻ dữ liệu một cách minh bạch và công bằng.

Cùng với đó, sáng kiến "Cảnh báo sớm cho tất cả" được thúc đẩy mạnh mẽ, hướng tới mục tiêu đến năm 2027 mọi người dân trên thế giới đều được bảo vệ trước thiên tai. Các chuyên gia nhận định, đầu tư cho hệ thống quan trắc không chỉ giúp giảm thiểu thiệt hại mà còn góp phần củng cố an ninh, tăng khả năng chống chịu của cộng đồng và thúc đẩy phát triển bền vững.

Tô Hội