Về thành ngữ 'Kết cỏ ngậm vành'

Dám nhờ cốt nhục tử sinh

Con nhiều kết cỏ ngậm vành về sau.

(Truyện Kiều)

“Kết cỏ ngậm vành” là gì?

Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam (GS. Nguyễn Lân) giảng: “kết cỏ ngậm vành (theo truyền thuyết của Trung Quốc, có chuyện kết cỏ vào chân kẻ thù của người đã làm ơn cho mình và chuyện con chim bị thương ngậm một vòng ngọc đến trả ơn người đã nuôi nó) có nghĩa là đời đời nhớ ơn”.

Cách giảng này có một số điểm cần bàn lại.

Thứ nhất, “Kết cỏ ngậm vành” vốn là thành ngữ gốc Hán Kết thảo hàm hoàn – 結草銜環, liên quan đến hai điển tích “Kết thảo” và “Hàm hoàn”.

Tích Kết thảo 結草 (Kết cỏ) như sau:

Thời Xuân Thu, Ngụy Vũ Tử [魏武子] có người thiếp yêu nhưng không có con. Khi mới lâm bệnh thì Ngụy Vũ Tử dặn con trai là Ngụy Khỏa [魏顆] rằng: “Sau khi ta chết hãy để bà ấy tái giá”. Nhưng đến phút lâm chung, ông lại đổi ý, nói: “Khi ta chết, chôn bà ta theo cùng”. Khỏa nghĩ lời dặn của cha lúc đã mê loạn rồi nên không theo, vẫn cho người thiếp ấy về lấy chồng. Về sau, Ngụy Khỏa được làm tướng, đánh nhau với quân Tần là tướng Đỗ Hồi [杜回]. Mới đánh được mấy hiệp, Đỗ Hồi đã ngã lăn xuống đất, Ngụy Khỏa thúc ngựa bắt sống. Đêm ấy, Ngụy Khỏa nằm mộng thấy một ông già đến tạ ơn, bảo rằng: Tôi là cha người thiếp được ông cứu sống, vì cảm cái ơn ấy, tôi đã kết cỏ làm vướng chân ngựa của Đỗ Hồi để giúp ông bắt sống, đó là chút công xin báo đáp ơn ông.

Tích Hàm hoàn 銜環 (Ngậm vòng ngọc):

Dương Bảo [楊寶] đời Hán ở núi Hoa Âm [華陰], thấy một con sẻ vàng bị chim cắt đánh rơi xuống đất, kiến lửa đốt gần chết. Bảo đem về nuôi, thường ngày cho chim ăn hoa cúc. Được hơn một trăm ngày, sẻ vàng hoàn toàn khỏe mạnh, lông cánh dài ra, bèn thả cho bay đi. Đêm hôm ấy, bỗng có đứa trẻ mặc áo vàng, ngậm bốn vòng ngọc đến lạy tạ, nói rằng: Tôi là sứ giả của Tây Vương Mẫu, được ông nhân ái cứu vớt, xin đem lễ này đến tạ, mong con cháu ông sau được hiển đạt cao sang như vòng ngọc này. Về sau, con cháu, chắt, chút của Bảo đều làm quan to. (Dị bản: Thái Mậu đời nhà Thương được tặng con chim hoàn tước nhỏ. Nghe tiếng chim mẹ kêu thảm thiết, nhà vua bèn thả con chim non ra. Ít lâu sau, khi đang ngự ở đền, nhà vua thấy chim hoàn tước bay đến, miệng ngậm vòng bạc, trao cho nhà vua để đền đáp ơn cứu thoát trước đó).

Thứ hai, thành ngữ nói việc đền ơn, báo đáp ơn sâu chứ không phải “đời đời nhớ ơn”. Hai khái niệm này hoàn toàn khác nhau. Đền ơn, báo ơn (làm một việc gì cụ thể để giúp lại, trả lại ơn) cho người đã giúp mình trước đó (“Ơn đền, oán trả”); trong khi “đời đời nhớ ơn”, chỉ đơn thuần là “ghi lòng tạc dạ” (không bao giờ quên) người giúp mình, chứ không có nghĩa giúp lại, hay đền đáp lại.

Tóm lại, cách kể hai điển tích của “Kết cỏ ngậm vành” có khác nhau một số chi tiết, nhưng về nghĩa, hầu hết các cuốn từ điển đều thống nhất cách hiểu như: Chỉ việc đền ơn; ví với việc báo ân; Nói việc báo đáp ơn sâu; Đền ơn trả nghĩa cho người đã cứu giúp mình; Chết vẫn còn báo ơn... Việc hiểu thành ngữ này đơn thuần là “đời đời nhớ ơn” là không chính xác và không phản ánh đầy đủ nội hàm của điển tích.

Lý Thủy (CTV)