Văn học được đặt vào hệ sinh thái phát triển bằng chính sách

Xung quanh ý nghĩa của Nghị định mang tính bước ngoặt này, cũng như những tác động dự kiến đối với đời sống văn học và đội ngũ sáng tác – đặc biệt là lực lượng viết trẻ, Văn Hóa đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nhằm làm rõ hơn vấn đề này.

Muốn văn học phát triển thì phải có hệ sinh thái phát triển văn học, chứ không chỉ trông chờ vào cảm hứng cá nhân

P.V: Thưa PGS.TS Bùi Hoài Sơn, ông đánh giá như thế nào khi lần đầu tiên có một Nghị định chi phối lĩnh vực văn học- một thành tố quan trọng của văn hóa nghệ thuật?

- PGS.TS Bùi Hoài Sơn: Tôi cho rằng, việc lần đầu tiên Việt Nam có một Nghị định quy định riêng về khuyến khích phát triển văn học là một dấu mốc rất đáng chú ý.

Điều đó cho thấy văn học không còn bị nhìn như một lĩnh vực “tự chảy”, mà đã được đặt đúng vị trí một thành tố quan trọng của sức mạnh văn hóa quốc gia, cần được Nhà nước kiến tạo môi trường, cơ chế và nguồn lực để phát triển bền vững.

Nghị định số 350/2025/NĐ-CP trước hết tạo ra một thông điệp rất rõ: văn học là nền tảng của đời sống tinh thần, là lực lượng tham gia trực tiếp vào việc bồi đắp nhân cách, tâm hồn, bản lĩnh con người Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới.

Điểm tôi đánh giá cao là Nghị định này không chỉ dừng ở lời kêu gọi, mà đã cố gắng “thể chế hóa” một loạt nội dung vốn lâu nay còn phân tán và thiếu cơ chế: từ hỗ trợ sáng tác, trại viết – trại sáng tác, các cuộc thi, giải thưởng, đến giới thiệu, quảng bá, phổ biến văn học trong nước và quốc tế.

Nói cách khác, Nhà nước bắt đầu nhìn văn học bằng tư duy chính sách: muốn văn học phát triển thì phải có hệ sinh thái phát triển văn học, chứ không chỉ trông chờ vào cảm hứng cá nhân.

Trong bối cảnh hiện nay, khi công nghiệp văn hóa và sức mạnh mềm quốc gia đang trở thành một đòi hỏi chiến lược, Nghị định này còn có ý nghĩa như một sự “gỡ nút” quan trọng: giúp văn học có cơ sở để huy động nguồn lực xã hội, tạo điều kiện cho doanh nghiệp tư nhân tham gia mạnh mẽ, đồng thời mở rộng không gian đưa tác phẩm văn học đến với đời sống, đặc biệt là giới trẻ.

Tôi tin rằng, sự xuất hiện của Nghị định 350 không chỉ là một văn bản quản lý, mà sâu xa hơn, là biểu hiện của một cách nhìn mới: phát triển văn học là phát triển con người, mà phát triển con người chính là con đường bền vững nhất để phát triển đất nước.

Phát triển văn học là phát triển con người, mà phát triển con người chính là con đường bền vững nhất để phát triển đất nước

Theo ông Nghị định khuyến khích phát triển văn học sẽ tạo ra những chuyển biến cụ thể nào trong đời sống văn học nước ta trong thời gian tới?

- Tôi cho rằng, nếu được triển khai nghiêm túc và có chiều sâu, Nghị định khuyến khích phát triển văn học sẽ không chỉ tạo ra vài hoạt động mang tính phong trào, mà có thể thúc đẩy những chuyển biến cụ thể và bền vững trong đời sống văn học nước ta trong thời gian tới.

Trước hết, chuyển biến dễ thấy nhất là đời sống sáng tác sẽ được “kích hoạt” mạnh mẽ hơn, nhất là ở những mảng đang cần sự tiếp sức như văn học trẻ, văn học thiếu nhi, văn học vùng sâu vùng xa, văn học của các cộng đồng thiểu số…

Khi Nhà nước có cơ chế hỗ trợ bằng các trại sáng tác, cuộc thi, đặt hàng, quảng bá, thì nhiều tiếng nói vốn còn “ở bên lề” sẽ có cơ hội bước ra ánh sáng. Văn học vì thế sẽ không chỉ tập trung ở một vài trung tâm quen thuộc, mà có điều kiện lan tỏa, đa dạng hơn về lực lượng, đề tài, giọng điệu.

Thứ hai, Nghị định có thể tạo ra một thay đổi rất quan trọng: từ phát triển văn học theo kiểu tự phát sang phát triển theo hướng có chiến lược và hệ sinh thái. Văn học không thể chỉ dựa vào cảm hứng nhất thời; muốn có tác phẩm lớn cần có nền tảng dài hơi: môi trường nghề nghiệp, sự dẫn dắt chuyên môn, cơ chế bảo trợ, truyền thông, xuất bản, dịch thuật…

Khi Nghị định xác lập những nhóm hoạt động hỗ trợ phát triển văn học như vậy, nó giống như việc chúng ta bắt đầu “đặt đường ray” để đoàn tàu văn học có thể đi xa và đi bền hơn.

Thứ ba, tôi tin rằng Nghị định sẽ thúc đẩy một đời sống văn học sôi động hơn trong không gian xã hội, khi văn học được kết nối mạnh hơn với công chúng. Nếu chỉ có tác phẩm mà thiếu cơ chế phổ biến, thiếu môi trường đọc, thiếu hoạt động giới thiệu, thì văn học khó chạm vào đời sống.

Nghị định nhấn mạnh nội dung giới thiệu, quảng bá tác phẩm, tôn vinh tác giả – tác phẩm có giá trị, và tạo điều kiện để văn học đến với cộng đồng nhiều hơn, từ trường học, thư viện, thiết chế văn hóa cơ sở cho đến nền tảng số.

Thứ tư, một chuyển biến rất đáng kỳ vọng là văn học Việt Nam sẽ có thêm cơ hội “đi ra ngoài”, bởi Nghị định đặt vấn đề quảng bá văn học trong nước và quốc tế như một nội dung chính sách.

Đây là điểm đặc biệt quan trọng trong thời đại hội nhập: một nền văn học mạnh không chỉ có tác phẩm hay, mà còn phải có khả năng tham gia vào dòng chảy tri thức và cảm xúc của nhân loại thông qua dịch thuật, giao lưu, hội chợ sách, các chương trình hợp tác quốc tế.

Và thứ năm, điều tôi kỳ vọng nhất là Nghị định sẽ góp phần hình thành một chuẩn mực mới của đời sống văn học: coi trọng chất lượng, tôn trọng bản quyền, nâng cao tính chuyên nghiệp, và khuyến khích những tác phẩm vừa giàu sáng tạo nghệ thuật, vừa có giá trị nhân văn, nuôi dưỡng tinh thần dân tộc, góp phần xây dựng con người Việt Nam thời đại mới.

Nói một cách hình ảnh: nếu lâu nay văn học nhiều khi giống như một dòng chảy tự nhiên, lúc dâng lúc cạn, thì Nghị định này – với tinh thần đúng đắn – có thể trở thành một con đập điều tiết hợp lý, giúp dòng chảy văn học vừa có sức mạnh nội sinh, vừa có sự tiếp sức của thể chế, để từ đó tạo ra nhiều “mùa vàng” tác phẩm trong những năm tới.

Nghị định có thể trở thành một con đập điều tiết hợp lý, giúp dòng chảy văn học vừa có sức mạnh nội sinh, vừa có sự tiếp sức của thể chế, để từ đó tạo ra nhiều “mùa vàng” tác phẩm trong những năm tới

Để Nghị định thực sự đi vào cuộc sống, theo ông cần có sự vào cuộc và phối hợp như thế nào giữa các bộ, ngành, địa phương và các tổ chức nghề nghiệp?

- Theo tôi, để Nghị định khuyến khích phát triển văn học thực sự đi vào cuộc sống, điều quan trọng nhất không nằm ở việc chúng ta ban hành thêm bao nhiêu văn bản hướng dẫn, mà nằm ở chỗ có tạo được một cơ chế phối hợp đồng bộ – liên thông – rõ trách nhiệm giữa các chủ thể hay không.

Văn học không thể phát triển chỉ bằng nỗ lực của riêng giới cầm bút, và cũng không thể được “quản” bằng tư duy hành chính đơn tuyến. Nghị định chỉ có sức sống khi nó trở thành một hành động chung của cả hệ thống, từ trung ương đến địa phương, từ cơ quan quản lý đến tổ chức nghề nghiệp, từ thiết chế công lập đến khu vực tư nhân.

Trước hết, tôi cho rằng Bộ VHTTDL cần đóng vai trò “nhạc trưởng” đúng nghĩa: không chỉ quản lý, mà là kiến tạo hệ sinh thái phát triển văn học.

Nghĩa là phải sớm có hướng dẫn cụ thể, xây dựng các chương trình dài hạn về hỗ trợ sáng tác, trại viết, giải thưởng, quảng bá tác phẩm… nhưng đặc biệt quan trọng là thiết kế cơ chế đặt hàng – hỗ trợ – đánh giá minh bạch, tránh tình trạng hình thức, chia đều, hoặc ngắn hạn.

Khi nguồn lực công được sử dụng đúng cách, nó sẽ khơi thông và dẫn dắt nguồn lực xã hội.

Cùng với đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Khoa học và Công nghệ, cùng các nền tảng truyền thông số cần vào cuộc mạnh mẽ hơn để đưa văn học trở lại đúng vị trí trong đời sống xã hội – trước hết là trong trường học, trong văn hóa đọc, trong hệ giá trị của giới trẻ.

Để Nghị định đi vào cuộc sống thì không thể thiếu sự tham gia của doanh nghiệp và thị trường, đặc biệt là các đơn vị xuất bản, phát hành, truyền thông, chuyển thể (điện ảnh, truyền hình, sân khấu), các quỹ xã hội hóa

Một Nghị định tốt sẽ không có ý nghĩa nếu văn học vẫn bị đẩy ra rìa của đời sống, trong khi không gian số lại tràn ngập sản phẩm giải trí dễ dãi. Phối hợp ở đây phải là phối hợp để bồi đắp thị hiếu thẩm mỹ, tạo môi trường tiếp nhận văn học lành mạnh, chứ không chỉ tổ chức vài sự kiện truyền thông mang tính thời vụ.

Về phía các địa phương, tôi cho rằng phải coi phát triển văn học là một nhiệm vụ văn hóa cụ thể trong chiến lược phát triển con người tại chỗ. Nghị định sẽ khó phát huy hiệu quả nếu địa phương chỉ “đón văn bản” mà không “làm chương trình”.

Mỗi tỉnh, thành cần chủ động: có kế hoạch hỗ trợ tác giả trẻ, duy trì hoạt động của thư viện – trung tâm văn hóa, xây dựng không gian đọc, tổ chức cuộc thi viết, tôn vinh tác giả địa phương, kết nối văn học với du lịch, di sản, giáo dục… Nói cách khác, địa phương phải làm sao để văn học có đất sống trong cộng đồng, chứ không chỉ tồn tại trên giấy.

Đặc biệt, vai trò của các tổ chức nghề nghiệp như Hội Nhà văn Việt Nam, các hội văn học nghệ thuật địa phương là hết sức quan trọng. Đây không chỉ là nơi tập hợp lực lượng sáng tác, mà phải trở thành hạt nhân dẫn dắt chuyên môn: phát hiện tác giả trẻ, bồi dưỡng nghề, bảo vệ quyền tác giả, nâng chuẩn mực nghề nghiệp, tham gia phản biện chính sách.

Nếu cơ quan quản lý tạo hành lang, thì tổ chức nghề nghiệp chính là nơi tạo ra “nội lực” – vì văn học cuối cùng vẫn phải được quyết định bởi tài năng, lao động nghệ thuật và phẩm chất nghề nghiệp.

Và tôi cũng muốn nhấn mạnh thêm một điểm: để Nghị định đi vào cuộc sống thì không thể thiếu sự tham gia của doanh nghiệp và thị trường, đặc biệt là các đơn vị xuất bản, phát hành, truyền thông, chuyển thể (điện ảnh, truyền hình, sân khấu), các quỹ xã hội hóa.

Nhà nước không thể làm thay thị trường, nhưng Nhà nước có thể mở đường để thị trường đi đúng hướng – trong đó văn học được nâng đỡ như một tài nguyên sáng tạo, một động lực mềm của phát triển.

Tóm lại, muốn Nghị định không dừng lại ở “một dấu mốc về văn bản”, mà trở thành “một bước ngoặt trong đời sống văn học”, thì cần một cơ chế phối hợp rất rõ: Nhà nước kiến tạo – địa phương chủ động – tổ chức nghề nghiệp dẫn dắt – truyền thông lan tỏa – doanh nghiệp đồng hành – xã hội cùng nuôi dưỡng văn hóa đọc.

Khi các mắt xích ấy kết nối được với nhau, văn học Việt Nam sẽ có cơ hội bước vào một giai đoạn mới: không chỉ nhiều hơn về hoạt động, mà mạnh hơn về tác phẩm, sâu hơn về tư tưởng, đẹp hơn về nhân văn và rộng hơn về sức lan tỏa.

Xin cảm ơn ông!

HÀ AN (thực hiện)