Ứng dụng công nghệ phát huy giá trị di sản tư liệu

Từng bước làm chủ quy trình bảo quản, tu bổ và phục chế

Châu bản, Mộc bản triều Nguyễn, những tài liệu quý với thông tin đa dạng, phong phú và xác thực, phản ánh toàn bộ bức tranh của xã hội Việt Nam trong các giai đoạn cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX đến nay, đang được Cục Văn thư Lưu trữ nhà nước bảo quản, lưu trữ bởi hệ thống “kho trong kho” chuyên dụng hiện đại. Theo Phó Cục trưởng Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước Nguyễn Thị Nga, thực hiện Đề án trọng điểm về bảo quản và phát huy giá trị tài liệu Châu bản triều Nguyễn, Mộc bản triều Nguyễn do Thủ tướng Chính phủ phê duyệt từ năm 2016, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã chủ động triển khai các hoạt động bảo quản, số hóa và phát huy giá trị di sản theo các nguyên tắc, tiêu chí và khuyến nghị của UNESCO trong Chương trình Ký ức Thế giới.

“Sau 10 năm thực hiện hai Đề án, từ những khối tài liệu cổ quý hiếm bị xuống cấp nghiêm trọng do thời gian, khí hậu và hoàn cảnh lịch sử, cán bộ lưu trữ đã kiên trì nghiên cứu, thử nghiệm, từng bước làm chủ các quy trình bảo quản, tu bổ và phục chế hiện đại. Các Trung tâm Lưu trữ quốc gia đã ứng dụng nhiều giải pháp khoa học hiện đại nhất để bảo quản, tu bổ, xử lý bết dính cho hàng nghìn tờ Châu bản và cứng hóa, phục chế hàng nghìn tấm Mộc bản bị mục mủn. Toàn bộ di sản đã được số hóa với độ phân giải cao và ghi microfilm bảo hiểm để gìn giữ trước mọi nguy cơ rủi ro khách quan”, bà Nguyễn Thị Nga thông tin.

Bản gốc Châu bản triều Nguyễn có bút phê của nhà vua lần đầu trưng bày tại Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu

Với các Châu bản triều Nguyễn, Trung tâm Lưu trữ quốc gia I đã tiến hành phân loại, lựa chọn theo các mức độ hư hỏng khác nhau để tiến hành tu bổ, biên mục tài liệu, biên dịch nội dung thông tin và số hóa (lưu trữ bằng microfilm và CD-ROM), lập cơ sở dữ liệu để phục vụ khai thác trong mạng nội bộ, nhằm hạn chế tối đa việc sử dụng bản gốc. Sau khi xử lý, các Châu bản được đựng trong các hộp gỗ quý và bảo quản trong “kho Châu bản triều Nguyễn” với nhiệt độ và độ ẩm phù hợp, sẵn sàng giới thiệu tới công chúng trong thời điểm thích hợp.

Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III cũng đang quản lý các tài liệu từ năm 1945 đến nay, trong đó có 2 khối tài liệu được công nhận Bảo vật quốc gia và khối tài liệu được công nhận là Di sản thế giới, là các bản gốc đã được gìn giữ qua 80 năm. Tài liệu gồm các bản hiến pháp của Việt Nam qua các thời kỳ như Hiến pháp 1946, Hiến pháp 1959, Hiến pháp 1980; bút tích của các đại biểu Quốc hội; các văn bản có liên quan đến Quốc kỳ, Quốc ca, Quốc huy, Quốc hiệu của Việt Nam... được quản lý, khai thác, sử dụng và phát huy giá trị theo quy định của Luật Lưu trữ 2024 và Luật Di sản văn hóa 2024.

Đa dạng hóa hình thức giới thiệu di sản tư liệu

Thời gian gần đây, để di sản không còn nằm im trong kho, ngành lưu trữ đã đổi mới các phương thức công bố, giới thiệu, phát huy giá trị di sản, nhằm đáp ứng tốt hơn nhu cầu của xã hội. Với hàng trăm triển lãm, phim tư liệu và ấn phẩm chuyên khảo, cơ hội tiếp cận tài liệu lưu trữ của công chúng được mở rộng. Các phương thức công bố, giới thiệu ngày càng phong phú, đa dạng và hiện đại hơn, với việc ứng dụng các thành tựu khoa học - công nghệ như công nghệ 3D mapping, tổ chức triển lãm ảo, phát hành ấn phẩm điện tử, xây dựng phim ngắn giới thiệu trên truyền hình và các nền tảng mạng xã hội…

Khách tham quan Mộc bản triều Nguyễn tại Không gian giới thiệu di sản thế giới của Việt Nam

Trên cơ sở các Đề án đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt từ năm 2016, cùng với chỉ đạo của Lãnh đạo Chính phủ về đổi mới phương thức công bố, giới thiệu tài liệu lưu trữ, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước đã tổ chức Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu với ba không gian hợp phần, trong đó có Không gian media hiện đại, ra mắt ngày 28/1 và chính thức mở cửa đón khách tham quan từ ngày 3/3 tại trụ sở Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, số 12 Đào Tấn, Hà Nội. Sự kiện này đánh dấu bước phát triển quan trọng trong việc hiện thực hóa chủ trương đưa di sản tư liệu, tài liệu lưu trữ đến gần hơn với xã hội, phục vụ cộng đồng.

Cùng với việc mở cửa Không gian giới thiệu Di sản tư liệu thế giới của Việt Nam và tài liệu lưu trữ quốc gia tiêu biểu, Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước cũng tổ chức các hoạt động trưng bày chuyên đề về Tết xưa qua Châu bản, Mộc bản triều Nguyễn, kết hợp với các hoạt động trải nghiệm tương tác như kỹ thuật in dập Mộc bản trên giấy dó. Bên cạnh đó, tiếp tục đổi mới mô hình phục vụ mở tại các Trung tâm Lưu trữ quốc gia, nhằm nâng cao khả năng tiếp cận thông tin, đưa tài liệu lưu trữ thực sự đến với công chúng.

Theo Giám đốc Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III Trần Việt Hoa, việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 80-NQ/TW đã trao cơ hội và nhiệm vụ cho các cơ quan trực tiếp lưu giữ tài liệu thực hiện nhiều biện pháp, trong đó có việc tăng cường các hoạt động chuyển đổi số, để vừa bảo quản, vừa phát huy tốt các giá trị của tài liệu lưu trữ. Từ ngày 15/1/2026, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia III đã ra mắt Cổng Thông tin lưu trữ để công chúng trong và ngoài nước có thể truy cập tài liệu số trong mọi thời điểm mà không cần trực tiếp đến trung tâm đọc, xem, tra cứu tài liệu... Những hoạt động này giúp công chúng được tiếp cận, "chạm" vào quá khứ một cách chân thực và dễ dàng.

Hương Sen