Tư liệu lưu trữ có thể trở thành sản phẩm du lịch?

Tiến sĩ Lê Hữu Phước cho rằng cách nhìn về Sài Gòn thời thuộc địa cần được đặt trong nhiều lớp đối lập. “Sài Gòn không chỉ có sự lãng mạn như cái tên ‘Hòn ngọc Viễn Đông’”, ông dẫn lại nhận xét của một nhà báo phương Tây để nhấn mạnh tính hai mặt của đô thị này.

Chính cách “giải mã” lịch sử qua tư liệu như vậy khiến nội dung không dừng ở trình bày, mà trở thành một câu chuyện có xung đột, có bối cảnh – yếu tố cốt lõi của trải nghiệm.

Dữ liệu từ chương trình cho thấy toàn bộ chuỗi được thiết kế thành 6 chuyên đề, đi từ lịch sử, quy hoạch đến đời sống đô thị, với sự tham gia của nhiều nhóm chuyên gia. Đại diện Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II cho biết mục tiêu là “phát huy giá trị tài liệu theo hướng mở, gắn với trải nghiệm công chúng”, thay vì chỉ phục vụ nghiên cứu.Cách tiếp cận này cho thấy một chuyển dịch rõ ràng: từ lưu trữ sang trình diễn tri thức.

Ở góc độ nội dung, các tư liệu được “kể chuyện hóa” thay vì trưng bày thuần túy. Những hình ảnh đối lập giữa khu phố Tây xa hoa và xóm lao động chật chội được đưa ra như một cấu trúc narrative, giúp người tham dự hình dung rõ sự phân hóa xã hội. Theo Tiến sĩ Lê Hữu Phước, chính những tương phản đó đã góp phần nuôi dưỡng các phong trào đấu tranh trong thời kỳ thuộc địa. Điểm đáng chú ý là dữ liệu lịch sử được chuyển hóa thành trải nghiệm nhận thức, thay vì chỉ cung cấp thông tin.

Từ cách tổ chức này, một khả năng bắt đầu lộ diện: tư liệu lưu trữ có thể trở thành tài nguyên cho du lịch đô thị. Khi người tham dự có thể “nghe – nhìn – trao đổi – trải nghiệm”, sản phẩm không còn là một buổi nói chuyện, mà tiệm cận một dạng trải nghiệm văn hóa có thể tiêu dùng.

Đại diện đơn vị tổ chức thừa nhận việc kết hợp thuyết trình, trưng bày và tương tác là nhằm “đưa tài liệu đến gần công chúng hơn”.Cách làm này đồng thời giải quyết bài toán khó nhất của lưu trữ: làm sao để dữ liệu khô trở nên hấp dẫn mà không làm mất đi giá trị học thuật.

Tuy nhiên, từ hoạt động văn hóa đến sản phẩm du lịch là một khoảng cách. Mô hình hiện tại vẫn phụ thuộc vào lịch tổ chức cố định, chưa có dấu hiệu được “đóng gói” thành sản phẩm linh hoạt cho du khách. Việc thiếu sự tham gia của doanh nghiệp lữ hành hoặc hệ thống hướng dẫn viên cũng khiến trải nghiệm này chưa kết nối với thị trường du lịch.

Một hướng đi đã được đặt ra là số hóa và mở rộng trải nghiệm trên nền tảng trực tuyến. Trong chương trình, người tham dự có thể tiếp cận tư liệu qua nhiều hình thức, bao gồm cả tương tác số.Nếu được phát triển tiếp, đây có thể là nền tảng để hình thành các sản phẩm du lịch lai, kết hợp giữa trải nghiệm tại chỗ và trực tuyến.

Ở góc nhìn rộng hơn, phát biểu của Tiến sĩ Lê Hữu Phước về một Sài Gòn “đa sắc, giàu năng lực hội nhập” không chỉ là nhận định lịch sử, mà còn gợi mở cách tiếp cận hiện tại: đô thị này có thể tiếp tục kể câu chuyện của mình bằng nhiều lớp dữ liệu khác nhau.

Vấn đề còn lại không nằm ở việc có tư liệu hay không, mà là cách tổ chức, diễn giải và kết nối. Khi tư liệu đã bắt đầu “lên tiếng”, câu hỏi đặt ra là ai sẽ biến nó thành một sản phẩm có thể đi vào thị trường du lịch.

Lịch chuỗi tọa đàm “Nghe Sài Gòn kể chuyện”

Buổi 2 (12/5) tập trung vào chủ đề “Dấu ấn quy hoạch đô thị cận – hiện đại”. KTS, NCS Ngô Toàn trình bày quá trình hình thành và mở rộng đô thị qua từng giai đoạn, làm rõ sự giao thoa giữa tư duy quy hoạch phương Tây và bối cảnh bản địa.

Buổi 3 (21/5) với chủ đề “Di sản kiến trúc – Những ‘viên gạch’ kể chuyện” tiếp cận từ góc độ kiến trúc. Giảng viên Nguyễn Ngọc Sơn phân tích giá trị của công trình, vật liệu và phong cách như những “chứng nhân” lưu giữ ký ức đô thị.

Buổi 4 (4/6) mang chủ đề “Trên bến dưới thuyền – ‘Cảng thị’ sầm uất phương Nam”. Nhà nghiên cứu Trần Hữu Phúc Tiến tái hiện không gian giao thương Sài Gòn xưa, nhấn mạnh vai trò của hệ thống sông ngòi, bến cảng trong quá trình hình thành đô thị thương mại.

Buổi 5 (12/6) chuyển sang góc nhìn đời sống với chủ đề “Đời sống văn hóa – xã hội – kinh tế qua hình ảnh”. Hai nhà sưu tầm Huỳnh Tấn Thành và Nguyễn Đại Hùng Lộc giới thiệu các bộ sưu tập quý, phản ánh sinh hoạt, nghề nghiệp và không gian sống của cư dân qua từng thời kỳ.

Khép lại chuỗi, buổi 6 (19/6) với chủ đề “Sài Gòn tân thời và những câu chuyện hay gắn với vùng đất”, nhà báo Cù Mai Công chia sẻ những câu chuyện gần gũi, góp phần kết nối quá khứ với hiện tại của đô thị.

Hoàng Anh