'Nghe Sài Gòn kể chuyện': Khai mở cách kể mới về lịch sử đô thị

Ngày 17-4, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II (phường Sài Gòn, TP.HCM) tổ chức tọa đàm “Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định thời Pháp thuộc - Những dấu ấn lịch sử”, mở đầu chuỗi chương trình “Nghe Sài Gòn kể chuyện”, thu hút đông đảo công chúng tại TP.HCM tham dự.

Tọa đàm không chỉ mở ra cách tiếp cận mới đối với di sản tư liệu mà còn dẫn dắt công chúng khám phá nhiều lớp trầm tích lịch sử của Sài Gòn - Chợ Lớn.

Tại đây, Tiến sĩ Lê Hữu Phước, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM, cho biết, vào những thập niên đầu thế kỷ XX, Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định là một không gian xã hội đa dạng nhưng nhiều tương phản.

Tiến sĩ Lê Hữu Phước, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM. Ảnh: THU HƯƠNG

Danh xưng “Hòn ngọc Viễn Đông” từng được chính quyền thực dân sử dụng để ca ngợi một đô thị hiện đại, trung tâm kinh tế - giải trí của Đông Dương với các công trình kiến trúc bề thế và đời sống thượng lưu xa hoa.

Tuy nhiên, phía sau vẻ hào nhoáng đó là thực tế phần lớn người Việt và người Hoa phải lao động nặng nhọc với thu nhập thấp.

Các tư liệu tại tọa đàm cho thấy sự đối lập rõ nét giữa một bên là dinh thự, công sở nguy nga của giới thực dân, thương nhân giàu có và bên kia là các khu lao động chật chội, nhà ở tạm bợ của công nhân, nông dân. Sự phân hóa này cũng góp phần hình thành các phong trào đấu tranh trong thời kỳ thuộc địa.

Khu vực trưng bày sách về vùng đất Sài Gòn xưa. Ảnh: THU HƯƠNG

Dù vậy, tài liệu lưu trữ cũng phản ánh Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định là vùng đất năng động, nơi hội tụ nhiều yếu tố tạo nên diện mạo đô thị hiện đại. Hệ thống hạ tầng được xây dựng nhanh chóng với nhiều công trình còn dấu ấn đến nay như cảng Sài Gòn, Nhà Rồng, xưởng Ba Son, cùng các thiết chế hành chính và tiện ích đô thị.

Đồng thời, đây cũng là nơi khởi đầu của nhiều yếu tố văn minh mới như chữ Quốc ngữ, báo chí, giáo dục tân học và các thiết chế văn hóa - khoa học hiện đại.

Theo Tiến sĩ Lê Hữu Phước, chính sự giao thoa giữa yếu tố bản địa và ngoại lai, cùng dòng chảy cư dân từ nhiều vùng miền đã tạo nên một Sài Gòn đa sắc, giàu năng lực hội nhập.

Đại diện Trung tâm Lưu trữ Quốc gia II cho biết, chuỗi tọa đàm được xây dựng nhằm phát huy giá trị tài liệu lưu trữ theo hướng mở, gắn với trải nghiệm công chúng.

Thay vì chỉ phục vụ nghiên cứu, tư liệu được chọn lọc, giới thiệu theo chủ đề, kết hợp thuyết trình, đối thoại và trưng bày trực quan, giúp những tài liệu vốn khô khan trở nên sinh động, gần gũi hơn.

Theo kế hoạch, các buổi tiếp theo của chuỗi tọa đàm sẽ lần lượt diễn ra với nhiều chủ đề chuyên sâu.

Cụ thể, buổi 2 (ngày 12-5) với chủ đề “Dấu ấn quy hoạch đô thị cận - hiện đại” do KTS, nghiên cứu sinh Ngô Toàn (Đại học Western Sydney) trình bày, tập trung phân tích quá trình quy hoạch và mở rộng đô thị qua từng giai đoạn, đặc biệt là sự giao thoa giữa tư duy quy hoạch phương Tây và bối cảnh bản địa.

Tiếp đó, buổi 3 (ngày 21-5) mang chủ đề “Di sản kiến trúc - Những ‘viên gạch’ kể chuyện”, với sự tham gia của giảng viên Nguyễn Ngọc Sơn (Trường Đại học Kiến trúc TP.HCM), tiếp cận từ góc độ kiến trúc, lý giải giá trị của công trình, vật liệu và phong cách như những “chứng nhân” lưu giữ ký ức đô thị.

Không dừng lại ở đó, buổi 4 (ngày 4-6) với chủ đề “Trên bến dưới thuyền - ‘Cảng thị’ sầm uất phương Nam”, nhà nghiên cứu Trần Hữu Phúc Tiến sẽ tái hiện không gian giao thương nhộn nhịp của Sài Gòn xưa, qua đó nhấn mạnh vai trò của hệ thống sông ngòi, bến cảng trong việc hình thành đô thị thương mại đặc trưng.

Đông đảo các bạn trẻ tham gia trò chuyện, tìm hiểu về Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định thời Pháp thuộc. Ảnh: THU HƯƠNG

Tiếp nối mạch nội dung, buổi 5 (ngày 12-6) chuyển sang góc nhìn đời sống với chủ đề “Đời sống văn hóa - xã hội - kinh tế qua những hình ảnh của các nhà sưu tầm”. Hai nhà sưu tầm Huỳnh Tấn Thành và Nguyễn Đại Hùng Lộc sẽ giới thiệu các bộ sưu tập hình ảnh quý, phản ánh sinh hoạt, nghề nghiệp và không gian sống của cư dân Sài Gòn qua từng thời kỳ.

Khép lại chuỗi, buổi 6 (ngày 19-6) với chủ đề “Sài Gòn tân thời và những câu chuyện hay gắn với vùng đất”, do nhà báo Cù Mai Công chia sẻ, sẽ mang đến những câu chuyện gần gũi, góp phần kết nối quá khứ với hiện tại của đô thị.

Điểm xuyên suốt của chương trình là khai thác tài liệu lưu trữ như một “chất liệu kể chuyện”, kết hợp giới thiệu ấn phẩm, trưng bày bản đồ, hình ảnh và tổ chức các hoạt động tương tác trực tiếp lẫn trên nền tảng số. Người tham dự có thể tiếp cận tư liệu qua nhiều hình thức như nghe, nhìn, trao đổi và trải nghiệm.

HẢI NHI