Từ công viên xanh đến 'tài sản' sinh thái của đô thị

Phát biểu tại tọa đàm Quản lý Công viên, Cây xanh thông minh và Đài phun nước thế hệ mới do Viện Nghiên cứu Đô thị và Phát triển Hạ tầng, Hiệp hội Cây xanh Việt Nam và Công ty TNHH MTV Công viên Cây xanh Việt Nam tổ chức ngày 24.8, PGS-TS. Lưu Đức Hải, Viện trưởng Viện Nghiên cứu đô thị và Phát triển tạ tầng (Tổng hội Xây dựng Việt Nam), chỉ ra những hạn chế lớn của mô hình quản lý truyền thống phụ thuộc vào lao động thủ công, thiếu cơ sở dữ liệu số hóa đồng bộ và phản ứng bị động trước rủi ro thiên tai.

Theo đó, giải pháp cốt lõi nằm ở sự tích hợp giữa hạ tầng xanh và hạ tầng số. Từ đó, hình thành mô hình quản lý thông minh, nhằm nâng cao hiệu quả quản trị đô thị và kiến tạo không gian sống giàu tính tương tác cho cộng đồng.

PGS-TS. Lưu Đức Hải phát biểu mở đầu tọa đàm.

Kiến tạo không gian xanh cho đô thị đáng sống

Công viên thông minh được PGS-TS. Tạ Quỳnh Hoa, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội, định nghĩa là sự tích hợp hữu cơ giữa hạ tầng sinh thái tự nhiên với hệ sinh thái công nghệ số tiên tiến, bao gồm IoT, AI, dữ liệu lớn và năng lượng tái tạo. Khác với công viên truyền thống, công viên thông minh vận hành như một hệ sinh thái sống, có khả năng thu thập dữ liệu, tương tác và thích ứng theo thời gian thực với hành vi con người và sự biến đổi môi trường.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy nhiều mô hình thành công như tại Singapore với chiến lược City in Nature tích hợp công nghệ vào phục hồi sinh thái. Châu Âu tiếp cận theo hướng vị nhân sinh, lấy con người làm trung tâm, trong khi Nhật Bản chú trọng khả năng phục hồi và thích ứng thiên tai.

PGS-TS. Tạ Quỳnh Hoa chỉ ra công viên thông minh là sự tích hợp giữa sinh thái và công nghệ.

PGS-TS. Tạ Quỳnh Hoa nhấn mạnh, cần xây dựng khung tiếp cận tích hợp giữa thiết kế, công nghệ và quản lý không gian xanh đô thị phù hợp với điều kiện Việt Nam. Đồng thời, đề xuất bốn lớp kiến trúc cốt lõi: cảnh quan sinh thái thích ứng, hạ tầng cảm biến IoT, nền tảng dữ liệu và ứng dụng vận hành tích hợp.

Bà Chu Hoàng Lan, Phó Tổng Giám đốc Công ty TNHH Hoàng Lam cho rằng, một công viên thông minh trước hết phải thông minh từ tư duy, công nghệ chỉ đến sau để giúp hiện thực hóa tư duy đó. Mỗi công viên cần có một căn cước riêng dựa trên ba lớp dữ liệu: lớp con người với nhu cầu của các nhóm đối tượng sử dụng; lớp sinh thái với hiện trạng cây, đất, nước và đa dạng sinh học; lớp lịch sử – văn hóa gắn với ký ức đô thị.

Singapore đang viết lại câu chuyện du lịch đô thị bằng chính những cánh rừng mưa, vườn xanh và đường chân trời của mình. Ảnh: Visit Singapore

Công viên thiết kế được để phòng, chống thiên tai tại Nhật Bản. Ảnh: Tripadvisor

Tiếp cận từ góc độ chức năng của công viên, PGS-TS. Lương Tú Quyên, Trường Đại học Kiến trúc Hà Nội, bổ sung rằng thế hệ trẻ có xu hướng sử dụng không gian xanh gắn liền với hạ tầng số, đòi hỏi tính tương tác cao, sự linh hoạt giữa làm việc ngoài trời và giải trí đa giác quan. Trong khi đó, người cao tuổi ưu tiên sự an toàn, khả năng tiếp cận thuận tiện và tính gắn kết cộng đồng. Vì vậy, công viên thông minh cần được thiết kế như một không gian đa chức năng phục vụ mọi thế hệ, với hệ thống chiếu sáng thông minh, thiết bị thể thao tích hợp cảm biến sức khỏe, các tiện ích số và không gian văn hóa tương tác.

Việc dỡ bỏ hàng rào vật lý tại các công viên trung tâm là bước tiến quan trọng, nhưng cần đi kèm với “hàng rào số” thông qua công nghệ quản trị thông minh để đảm bảo an ninh và trật tự. Mục tiêu cuối cùng của công viên thông minh không phải là số lượng thiết bị công nghệ, mà là khả năng công nghệ phục vụ con người và nâng cao trải nghiệm sống.

Công viên thông minh: Không chỉ là chuyện của công nghệ

TS. Vũ Thị Quyền, Trưởng ngành Công nghệ Sinh học, Trường Đại học Văn Lang, đề xuất chuyển từ mô hình tuyến tính sang quản lý công viên cây xanh theo chu trình tuần hoàn khép kín. Bà chỉ ra nghịch lý rằng đô thị phải trả tiền để mua đầu vào (nước, phân bón) và lại trả tiền để xử lý những thứ do chính hệ thống cây xanh tạo ra (sinh khối, lá rụng).

Vì vậy mô hình tuần hoàn gồm bốn vòng khép kín: nước mưa được thu gom, lưu trữ và tái sử dụng cho tưới tiêu; sinh khối sau cắt tỉa được phân loại, nghiền và tái sử dụng làm vật liệu phủ đất hoặc compost; chất hữu cơ được tuần hoàn trở lại hệ đất; và dữ liệu từ cảm biến kết hợp GIS hình thành hệ thống hỗ trợ quyết định.

Khu công viên Lịch sử - Văn hóa Dân tộc TP.HCM đánh dấu hành trình tái sinh không gian di sản giữa nhịp sống hiện đại. Ảnh: Thuận Văn – Như Ngọc

Theo bà Chu Hoàng Lan, không nên đồng nhất thông minh với đắt tiền. Một công viên thông minh phải tính được chi phí vòng đời: đầu tư, vận hành, bảo trì, thay thế và tuổi thọ công trình. Nếu một hệ thống hiện đại được lắp đặt nhưng ba năm sau thiếu kinh phí bảo trì hoặc nhân viên không thể vận hành, đó không phải là đầu tư thông minh.

Theo vị doanh nhân này thì có những nơi cần cảm biến và điều khiển tự động, nhưng cũng có nơi chỉ cần thay đổi cách bố trí ghế dưới tán cây. Thông minh còn là biết khi nào cần công nghệ và khi nào cần sự yên tĩnh.

Bà Chu Hoàng Lan khẳng định không nên đồng nhất công viên thông minh với công viên tốn nhiều tiền đầu tư.

Đồng tình quan điểm này, PGS-TS. Lương Tú Quyên đề xuất lộ trình thực hiện ba giai đoạn: hạ tầng phần cứng và an ninh với camera AI và số hóa dữ liệu cây xanh; tích hợp dữ liệu và trải nghiệm với mạng lưới cảm biến IoT; và chuyển đổi toàn diện khi tích hợp dữ liệu công viên vào trung tâm điều hành thông minh (IOC) của thành phố.

PGS-TS. Tạ Quỳnh Hoa bổ sung, công viên thông minh cần được xem đồng thời là hạ tầng xanh và hạ tầng dữ liệu, trong đó công nghệ không thể thay thế các chức năng sinh thái của cây xanh, mặt nước và đất thấm nước mà cần hỗ trợ giám sát và tối ưu hóa các chức năng này. Vì vậy, phát triển công viên thông minh tại Việt Nam cần gắn với các mục tiêu giảm nhiệt đô thị, quản lý nước mưa, bảo tồn đa dạng sinh học và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Phiên tọa đàm bàn tròn thứ nhất do PGS-TS. Lưu Đức Hải dẫn dắt xoay quanh nội dung về đài phun nước thế hệ mới.

Mỗi công viên một câu chuyện, đô thị thêm một lớp bản sắc

Tại tọa đàm, các chuyên gia đồng tình quan điểm là cần chuyển từ xây dựng công viên sang quản lý tài sản công viên, coi công viên và cây xanh là một bộ phận của hạ tầng đô thị có vòng đời dài hạn. TS. Vũ Thị Quyền đề xuất bộ chỉ số KPI đánh giá hiệu quả quản lý, bao gồm tỷ lệ cây sống, lượng nước tưới tiết kiệm, lượng sinh khối tái sử dụng, hàm lượng chất hữu cơ trong đất, đa dạng sinh học và mức độ hài lòng của người dân. Điều này giúp công viên không còn là nơi tiêu thụ tài nguyên, mà trở thành nơi tuần hoàn và tái tạo các giá trị sinh thái, kinh tế và xã hội.

Phiên tọa đàm bàn tròn thứ hai do TS-KTS. Lê Thị Bích Thuận (thứ hai từ trái) chủ trì với nội dung Quản lý công viên, cây xanh thông minh.

Bà Chu Hoàng Lan gợi mở hướng đi xa hơn, biến mỗi công viên thành một câu chuyện và một bài học riêng. Công viên lịch sử kể câu chuyện ký ức đô thị, công viên cạnh trường học trở thành lớp học thiên nhiên, công viên có mặt nước kể câu chuyện về hệ sinh thái, công viên có nhiều cây cổ thụ có thể trở thành bảo tàng cây sống.

Nếu thành phố có 15 công viên sẽ có 15 câu chuyện khác nhau về đô thị. Khi đó người dân và du khách có lý do để đi từ công viên này sang công viên khác. Hệ thống công viên không chỉ là hạ tầng xanh mà còn có thể trở thành sản phẩm văn hóa – du lịch của đô thị.

Chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa do vua Quang Trung chỉ huy còn nguyên giá trị tại Công viên Di tích Gò Đống Đa. Ảnh: Tư liệu

PGS-TS. Tạ Quỳnh Hoa chia sẻ, công viên thông minh không phải là một dự án đầu tư công nghệ đơn lẻ, mà là quá trình đổi mới phương thức thiết kế, vận hành và quản lý không gian xanh. Khung định hướng phát triển cần được xây dựng với năm thành phần tích hợp: không gian, sinh thái, con người, công nghệ và quản trị.

Công nghệ và dữ liệu đóng vai trò hỗ trợ kết nối, giám sát và nâng cao hiệu quả ra quyết định, trong đó mức độ thông minh được xác định bởi khả năng chuyển hóa dữ liệu thành các quyết định nhằm nâng cao chất lượng không gian và trải nghiệm của người sử dụng.

Việc bảo tồn cây đa Bác Hồ trồng tại Công viên Thống Nhất (Hà Nội) thể hiện sự trân trọng đối với một nhân chứng sống động của lịch sử dân tộc. Ảnh: Tư liệu

Kết luận tọa đàm, các chuyên gia thống nhất quan điểm rằng quản lý công viên, cây xanh thông minh là bước đi tất yếu để nâng tầm phát triển đô thị bền vững. Công nghệ thông minh nhất là công nghệ khiến con người sống tốt hơn. Quản lý thông minh nhất là quản lý khiến cây được sống lâu hơn. Và công viên thông minh là công viên khiến một thành phố trở nên đáng sống hơn. Không chỉ bởi nó xanh hơn, mà bởi con người trong thành phố ấy biết yêu cây, yêu nơi mình sống và biết cùng nhau gìn giữ những gì thuộc về cộng đồng.

Bài và ảnh: Đoan Túc