TS Nguyễn Thanh Liêm: Nghiên cứu khoa học phải bắt đầu từ nhu cầu của nhà nông

Với ông, nghiên cứu khoa học phải xuất phát từ nhu cầu sản xuất và mang lại lợi ích thiết thực cho người nông dân.

Gìn giữ nguồn gen, nâng giá trị nông sản

• Sau nhiều năm học tập, nghiên cứu ở nước ngoài, điều gì khiến ông lựa chọn trở về Việt Nam và tập trung bảo tồn, phát triển nguồn gen cây trồng địa phương?

Trong thời gian nghiên cứu tại Trung Quốc, tôi có cơ hội tiếp cận những thành tựu về công nghệ sinh học và chọn tạo giống cây trồng, đặc biệt là cây lúa. Khi trở về Việt Nam, tôi mong muốn vận dụng kiến thức, kinh nghiệm tích lũy để nghiên cứu các giống cây trồng của quê hương.

Nước ta có nhiều giống cây trồng quý giá, mang đặc điểm riêng về hương vị, chất lượng và di truyền. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của các giống mới (đặc biệt là giống lai), không ít giống truyền thống dần bị thay thế, đứng trước nguy cơ mai một.

Trong điều kiện biến đổi khí hậu, những nguồn gen có khả năng chống chịu sâu bệnh, hạn, nóng và các điều kiện bất lợi khác là vật liệu quan trọng để chọn, tạo giống mới. Nếu không bảo tồn kịp thời, chúng ta có thể đánh mất những nguồn gen mà các thế hệ trước đã gìn giữ. Đó là lý do tôi lựa chọn theo đuổi hướng nghiên cứu này.

TS. Nguyễn Thanh Liêm hướng dẫn sinh viên thực hành tại phòng thí nghiệm. Ảnh: Hồ Điểm

• Trong quá trình phục tráng giống nếp Ngự Sa Huỳnh và nếp Cút tại Quảng Ngãi, đâu là khó khăn lớn nhất với ông?

Tháng 10-2022, tôi cùng cộng sự bắt đầu nghiên cứu bảo tồn nguồn gen giống nếp Ngự Sa Huỳnh và nếp Cút. Khó khăn lớn nhất là không có hồ sơ giống gốc để đối chiếu, trong khi nguồn giống người dân lưu giữ có dấu hiệu đã thoái hóa.

Chúng tôi tìm đến những lão nông có nhiều năm kinh nghiệm trồng lúa nếp để tìm hiểu đặc điểm sinh - nông học và chất lượng gạo ngày trước. Những thông tin ấy được kết hợp với đánh giá trên đồng ruộng và ứng dụng chỉ thị phân tử để lựa chọn những cá thể mang đặc trưng của giống.

Qua đánh giá 200 mẫu, chúng tôi phục tráng thành công cả hai giống, sản xuất được 300 kg hạt giống siêu nguyên chủng và 600 kg hạt giống nguyên chủng cho mỗi giống. Nếp Ngự Sa Huỳnh đạt năng suất 4,82 tấn/ha, tăng trên 40% so với giống chưa phục tráng, lợi nhuận ròng hơn 45 triệu đồng/ha; nếp Cút đạt 3,62 tấn/ha, tăng trên 10%.

• Hẳn thời gian ấy có nhiều chuyện thú vị để kể…

Có lẽ, điều khiến tôi nhớ nhất là khi mời những lão nông từng gắn bó với nếp Cút đến đánh giá, bà con tìm lại được hương thơm, hương vị quen thuộc của giống nếp ngày trước.

Sau những công đoạn nghiên cứu, được chính những người từng gìn giữ giống nếp ghi nhận, đó là niềm vui rất đặc biệt. Và điều tôi quan tâm nhiều hơn là làm sao để kết quả nghiên cứu được ứng dụng vào sản xuất. Điều đó đòi hỏi nguồn giống chất lượng, quy trình canh tác phù hợp, vùng chuyên canh và thị trường tiêu thụ ổn định.

Từ kết quả nghiên cứu, tỉnh Quảng Ngãi đã đưa dự án xây dựng vùng sản xuất nếp Ngự Sa Huỳnh đạt tiêu chuẩn VietGAP vào danh mục nhiệm vụ KH&CN đặt hàng năm 2026, hướng tới hình thành vùng nguyên liệu tập trung, nâng cao chất lượng và giá trị thương mại. Tuy nhiên, dự án chưa triển khai do đang thực hiện thủ tục công nhận lưu hành đặc cách giống.

Tôi mong hai giống nếp được phục tráng tiếp tục được gieo trồng, trở thành sản phẩm có giá trị, mang lại thu nhập tốt cho bà con. Với tôi, bảo tồn một giống cây quý còn là tìm cách để những hạt giống ấy tiếp tục phát triển trên đồng ruộng, mang lại lợi ích thiết thực cho nông dân.

Để công trình nghiên cứu đáp ứng nhu cầu thực tiễn

• Theo ông, làm thế nào để các nghiên cứu khoa học thực sự xuất phát từ nhu cầu của người dân, mang lại lợi ích thiết thực cho dân?

Theo tôi, trước hết phải thay đổi cách tiếp cận.

Với lĩnh vực nghiên cứu của mình, tôi nghĩ phải bắt đầu từ những vấn đề nảy sinh trên đồng ruộng. Nhà khoa học cần tìm hiểu nông dân đang gặp khó khăn gì, cần giống cây trồng hay giải pháp kỹ thuật nào. Xác định đúng nhu cầu mới là điểm khởi đầu. Để kết quả nghiên cứu được ứng dụng rộng rãi, cần sự phối hợp giữa Nhà nước, nhà khoa học, DN và nông dân, từ định hướng, hỗ trợ nghiên cứu đến tổ chức sản xuất, đưa sản phẩm ra thị trường.

Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị mở ra cơ hội tháo gỡ những rào cản trong hoạt động KH&CN. Điều quan trọng là cụ thể hóa bằng các nhiệm vụ xuất phát từ thực tiễn. Chẳng hạn, địa phương cần giống lúa chịu mặn thì nhà khoa học phải hướng nghiên cứu vào giải quyết yêu cầu ấy.

Tôi cho rằng giá trị của một công trình không chỉ nằm ở kết quả nghiệm thu hay công bố khoa học, mà còn ở khả năng giải quyết những vấn đề trong sản xuất và đời sống.

TS. Nguyễn Thanh Liêm tại vườn thực nghiệm cây trồng. Ảnh: Hồ Điểm

• Là một nhà khoa học gắn bó với thực tiễn đời sống, ông muốn truyền lại điều gì cho sinh viên và những người trẻ muốn theo đuổi nghiên cứu khoa học?

Tôi mong sinh viên không chỉ học kiến thức trong giáo trình mà còn biết quan sát, đặt câu hỏi từ thực tế sản xuất. Khó khăn của nông dân trên đồng ruộng có thể trở thành đề tài nghiên cứu nếu được tiếp cận bằng phương pháp khoa học.

Sinh viên ngành Nông học của Trường ĐH Quy Nhơn được đào tạo theo chương trình kỹ sư, thực hiện đồ án tốt nghiệp. Qua các đề tài về canh tác, đánh giá giống cây trồng, các em học cách tổ chức thí nghiệm, phân tích kết quả và đề xuất giải pháp.

Trong đề tài bảo tồn nếp Ngự Sa Huỳnh và nếp Cút, tôi hướng dẫn sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh. Từ hướng nghiên cứu này, đã có 2 kỹ sư, 2 thạc sĩ và 1 tiến sĩ tốt nghiệp; 1 nghiên cứu sinh đang hoàn thiện luận án.

Hiện tôi tiếp tục hướng dẫn sinh viên nghiên cứu cây sâm Bố Chính hoa vàng và tham gia chương trình ươm tạo dự án khởi nghiệp sáng tạo Gia Lai năm 2026 với ý tưởng phát triển sản phẩm từ nếp Ngự Sa Huỳnh.

Tôi mong qua mỗi đề tài, các em hình thành tư duy nghiên cứu gắn với nhu cầu sản xuất, thay vì chỉ hoàn thành yêu cầu học tập.

• Danh hiệu “Nhà khoa học của nhà nông” năm 2026 có ý nghĩa thế nào với ông và đâu là hướng đi mà ông tiếp tục theo đuổi?

Tôi rất vinh dự khi nhận danh hiệu này. Được đứng trong hàng ngũ ấy là may mắn và động lực để tôi tiếp tục nỗ lực.

Thời gian tới, tôi cùng đồng nghiệp dự kiến thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu theo đặt hàng của tỉnh Quảng Ngãi, trong đó có phát triển giống cau tại Sơn Tây và vùng sản xuất nếp Ngự Sa Huỳnh theo hướng VietGAP.

Tại Gia Lai, tôi và nhóm nghiên cứu sẽ tiếp tục phối hợp thực hiện các nhiệm vụ KH&CN, góp phần phát huy tiềm năng nông nghiệp, bảo tồn nguồn gen cây trồng địa phương, nâng cao hiệu quả sản xuất và thu nhập cho nông dân.

Tôi cũng nghiên cứu lai tạo giống lúa thích ứng với biến đổi khí hậu, chú trọng khả năng chịu mặn, chịu hạn, chịu nóng; đồng thời phát triển giống lúa gạo màu có giá trị dinh dưỡng cao.

Với tôi, danh hiệu là sự ghi nhận quý giá, nhưng niềm vui lớn hơn là khi kết quả nghiên cứu được ứng dụng, mang lại lợi ích thiết thực cho nông dân. Đó cũng là động lực để tôi tiếp tục con đường đã chọn!

• Xin cảm ơn ông về cuộc trò chuyện thú vị này!

TS. Nguyễn Thanh Liêm vừa được tôn vinh danh hiệu “Nhà khoa học của nhà nông”. Ảnh: NVCC

HỒ THỊ ĐIỂM