Trọng tài thương mại trong bối cảnh mới: Từ tài trợ tố tụng đến thách thức số hóa

Ngày 25/6, Hội thảo khoa học Quốc gia năm 2026 với chủ đề “Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng trọng tài thương mại trong bối cảnh mới” diễn ra tại TP.HCM với nhiều chủ đề thiết thực. Sự kiện do Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế TGAC cùng Đại học Ngân hàng TP.HCM tổ chức, dưới sự chủ trì của PGS. TS Viên Thế Giang, Phó Khoa Luật Kinh tế, Đại học Ngân hàng TP. HCM, Phó chủ tịch TGAC và ông Lê Đông Triều, Phó chủ tịch Thường trực TGAC...

Hội thảo đã thu hút đông đảo các chuyên gia pháp lý, luật sư, trọng tài viên cùng đại diện ban pháp chế các doanh nghiệp tham gia thảo luận sâu về những xu hướng, công cụ mới cũng như các khoảng trống pháp lý trong trọng tài thương mại hiện nay.

"Hợp đồng vô danh" cần hành lang pháp lý

Một trong những tâm điểm thảo luận thu hút sự chú ý đặc biệt tại phiên bàn tròn chuyên sâu là bản chất pháp lý và tiềm năng ứng dụng của Thỏa thuận tài trợ tố tụng (Third-Party Funding) tại Việt Nam. Đây là cơ chế mà một bên thứ ba (không liên quan đến tranh chấp) đứng ra tài trợ toàn bộ hoặc một phần chi phí tố tụng cho đương sự, đổi lại họ sẽ nhận được một tỷ lệ phần trăm giá trị tài sản thu hồi được nếu thắng kiện.

Phân tích sâu về mô hình này, nhóm nghiên cứu TS. Nguyễn Thị Mai Dung đã làm rõ bản chất và bác bỏ việc áp đặt các mối quan hệ pháp lý truyền thống vào thỏa thuận tài trợ tố tụng. Mô hình này hoàn toàn không phải hợp đồng vay tài sản thông thường, bởi lẽ hợp đồng vay luôn gắn liền với nghĩa vụ hoàn trả tuyệt đối (“có vay có trả”). Trong khi đó, tài trợ tố tụng mang nghĩa vụ hoàn trả có điều kiện: Bên được tài trợ chỉ phải hoàn trả và chia sẻ lợi ích khi thắng kiện; nếu thua kiện, bên tài trợ phải chấp nhận mất trắng khoản tiền đã bỏ ra. Đồng thời, đây cũng không phải là hợp đồng hợp tác hay hình thức thế quyền (chuyển giao quyền yêu cầu). Do đó, dưới góc nhìn pháp lý của các chuyên gia tại hội thảo, mô hình này tạm thời được định danh là một dạng "hợp đồng vô danh" – loại hợp đồng chưa được pháp luật hiện hành quy định cụ thể.

Sinh viên đại diện nhóm nghiên cứu TS. Nguyễn Thị Mai Dung trình bày

Dù được kỳ vọng là "phao cứu sinh" giúp các doanh nghiệp yếu thế, kiệt quệ tài chính có vốn để theo đuổi công lý đến cùng, tài trợ tố tụng vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro lớn. Các đại biểu thẳng thắn chỉ ra khoảng trống pháp lý khi nguy cơ bên tài trợ có thể can thiệp sâu vào quyền tự quyết của đương sự (ép buộc hòa giải hoặc ép kéo dài vụ kiện nhằm tối đa hóa lợi nhuận); nguy cơ xung đột lợi ích ngầm giữa Trọng tài viên và công ty tài trợ; và rủi ro bảo mật thông tin khi việc giấu danh tính bên tài trợ khiến Hội đồng trọng tài rất khó phát hiện xung đột lợi ích. Từ thực tế này, các chuyên gia kiến nghị Việt Nam cần sớm chính thức thừa nhận loại hình này trong luật để đưa vào quản lý, đồng thời bắt buộc phải có cơ chế công khai, minh bạch danh tính của bên tài trợ trong tố tụng trọng tài.

Nhu cầu thực tiễn tăng cao và "Phao cứu sinh" cho doanh nghiệp bên bờ phá sản

Tại phiên thảo luận, một giảng viên thuộc khoa Luật Kinh tế HUB đã dẫn chứng câu chuyện thực tế về những vụ kiện kéo dài đằng đẵng, trải qua nhiều cấp xét xử và thay đổi thẩm quyền, khiến đương sự hoàn toàn kiệt quệ về cả tài lực lẫn nhân lực. Đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, nếu có một cơ chế tài trợ tố tụng chính thức – hoặc một thị trường mua bán, định giá vụ kiện tương tự như mua bán nợ – thì đây sẽ là giải pháp sống còn, giúp họ đòi lại quyền lợi chính đáng khi đối tác vi phạm hợp đồng mà không bị phá sản giữa chừng.

PGS.TS. Nguyễn Ngọc Anh Đào- khoa Luật Kinh tế HUB chia sẻ tại hội thảo

Sự bùng nổ của phương thức giải quyết tranh chấp bằng Trọng tài phản ánh qua nhu cầu sử dụng trọng tài thương mại tại Việt Nam đang ghi nhận mức tăng trưởng vượt bậc trong những năm qua. Dẫn chứng số liệu thực tế từ Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), nếu như năm 2021 hệ thống chỉ tiếp nhận 270 vụ tranh chấp, thì đến năm 2025 con số này đã tăng vọt lên 532 vụl. Xu hướng này minh chứng cho vai trò ngày càng không thể thay thế của đội ngũ luật sư và ban pháp chế trong việc chủ động tư vấn, đưa điều khoản trọng tài vào ngay từ khâu soạn thảo hợp đồng.

Xu hướng trọng tài ngành bảo hiểm và làn sóng ứng dụng công nghệ

Đại diện đến từ Công ty Quản trị rủi ro tài chính (PFR) ông Trần Quang Ninh mang đến hội thảo một góc nhìn mới khi chia sẻ rằng hiện nay có đến 90% các hợp đồng bảo hiểm trên thị trường đã lựa chọn điều khoản trọng tài thay vì tòa án để tối ưu hóa thời gian và bảo mật thông tin.

Ông Trần Quang Ninh đại diện Công ty Quản trị rủi ro tài chính

Trước sự dịch chuyển mạnh mẽ của nền kinh tế số, đại biểu này kiến nghị các chương trình nghị sự tiếp theo cần đào sâu vào hai khía cạnh mang tính thời sự: Các tranh chấp phát sinh từ hợp đồng điện tử và thao tác "nhấp chuột" (click-wrap contracts) vốn đang bùng nổ nhưng thiếu quy chuẩn đối soát chứng cứ pháp lý; Việc ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ Blockchain vào quản trị rủi ro pháp lý doanh nghiệp. Việc số hóa và chuyển đổi các điều khoản ràng buộc trong hợp đồng thành hệ thống dữ liệu tri thức tự động sẽ giúp doanh nghiệp chủ động ngăn ngừa và xử lý tranh chấp từ sớm.

Vì sao trọng tài nội địa vẫn "lép vế" trước các trung tâm Quốc tế?

Một câu hỏi thẳng thắn được bà Hạnh - học viên cao học HUB đặt ra tại hội thảo: Tại sao khi có tranh chấp lớn hoặc có yếu tố nước ngoài, các doanh nghiệp thường ưu tiên lựa chọn Trọng tài Singapore (SIAC) hay Hồng Kông (HKIAC) thay vì các trung tâm trọng tài trong nước?

Học viên cao học trường Đại học Ngân hàng TP. HCM đặt câu hỏi tại hội thảo

Giải đáp trăn trở này, diễn giả Ths. LS. Đào Văn Hưng nhìn nhận khách quan rằng, đa số doanh nghiệp Việt Nam có quy mô vừa và nhỏ, năng lực và nhận thức pháp lý còn nhiều hạn chế. Khi tiến hành đàm phán, ký kết hợp đồng, doanh nghiệp thường không có sự đồng hành của luật sư độc lập. Do đó, họ dễ dàng chấp nhận các điều khoản mẫu do đối tác nước ngoài (như chủ đầu tư các khu công nghiệp VSIP, đối tác nước ngoài...) áp đặt, trong đó có điều khoản chọn trọng tài ngoại quốc. Mặt khác, công tác tuyên truyền, phổ biến để cộng đồng doanh nghiệp hiểu rõ các lợi thế của trọng tài thương mại nội địa (chi phí hợp lý, am hiểu pháp luật bản địa, thủ tục linh hoạt) vẫn chưa đạt hiệu quả sâu rộng.

Ths. LS. Đào Văn Hưng giải đáp câu hỏi

Phát biểu bế mạc hội thảo, PGS.TS. Viên Thế Giang thay mặt Ban tổ chức trân trọng cảm ơn các ý kiến đóng góp tâm huyết, sắc bén của các chuyên gia và đại biểu. Ông Giang nhấn mạnh, các giải pháp được đề xuất tại hội thảo – từ việc xây dựng hành lang pháp lý cho tài trợ tố tụng, nâng cao năng lực đàm phán hợp đồng cho doanh nghiệp, đến việc ứng dụng công nghệ số vào tố tụng – sẽ là cơ sở quan trọng để TGAC tổng hợp, kiến nghị lên các cơ quan quản lý nhà nước nhằm hoàn thiện thể chế trọng tài thương mại tại Việt Nam, đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế trong bối cảnh mới.

Hội thảo khép lại sau phần chụp ảnh lưu niệm cùng toàn thể Đại biểu, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong việc tìm kiếm giải pháp nâng cao vị thế của trọng tài nội địa trên bản đồ pháp lý quốc tế.

Bài: Thủy Tiên, ảnh: Anh Trọng