Trong 'Phòng thí nghiệm số' Thành phố Hồ Chí Minh

Hơn tám giờ tối thứ hai, ông Hoàng Tùng, trước là Bí thư phường An Khánh, vừa chuyển về làm Trưởng ban Đô thị của Hội đồng nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh gọi, nhờ sang triển khai chương trình "hiệp sĩ AI". Chưa đầy 10 phút sau, Chánh văn phòng Hội đồng nhân dân liên lạc lại để chốt lịch làm việc là 3 giờ ngày hêm sau kèm theo 4 câu hỏi cần giải quyết dứt điểm...

Khi AI được coi như điện, nước

Chuyện bắt đầu khi tôi dự buổi gặp mặt đầu năm của Hội doanh nghiệp phường An Khánh. Ông Tùng mang theo bao lì xì là một tờ thư pháp có chữ may mắn từ đình An Khánh đến tặng cho từng người. Ông hỏi: "Nếu Bung là anh thì sẽ làm gì với AI ở phường mình?" - "Dạ, em sẽ lập một đội tiên phong những anh chị thích AI để đào tạo, và cấp tài khoản cao cấp cho họ để bóc lột hết sức mạnh của AI cho công việc" - "Được, vậy mình lập đội hiệp sĩ AI đi, mỗi bộ phận một người, xài gói AI xịn nhất của Google luôn đi. AI giờ như là điện, nước mà, xài thì phải trả phí". Xong, ông kéo bà Hoàng Em, Phó Bí thư thường trực và ông Thành Trung, Chủ tịch Ủy ban nhân dân phường đến trao đổi, rồi quay lại gật đầu: "Mai triển khai luôn nhen".

Và họ triển khai thật. Câu nói "AI giờ như là điện, nước, xài thì phải trả phí" - nghe qua tưởng xuề xòa cho vui - thật ra là một quyết định ngân sách gọn gàng và dứt khoát. Mỗi bộ phận cử một người có năng lực công nghệ, được cấp gói cao cấp, được giao "bóc lột" tài khoản AI cho công việc: Soạn báo cáo, tóm tắt văn bản, dịch tài liệu, dựng kịch bản tuyên truyền của khu phố. Cả một chu trình thử nghiệm: chọn người, cấp công cụ, đào tạo, đo kết quả, ra mắt bản đồ số phường An Khánh… gói gọn trong bốn tuần.

Đoàn viên thanh niên hỗ trợ người dân nộp hồ sơ trực tuyến tại Trung tâm Phục vụ hành chính công Thành phố Hồ Chí Minh.

Năm tầng của một kiến trúc thể chế

Cụm từ "phòng thí nghiệm số" mà Thành phố Hồ Chí Minh dùng trong giai đoạn 2025-2026 dễ làm người ta hình dung về một tòa nhà công nghệ cao. Thật ra không có tòa nhà nào cả. Cái đang được lắp ráp là một kiến trúc thể chế, một bộ máy nhiều tầng dựng lên gần như đồng thời trong một khoảng thời gian ngắn đến khó tin, từ cuối năm 2025 đến giữa năm 2026.

Đếm kỹ thì có năm tầng. Một bộ não vạch chiến lược. Một ý chí chính trị tạo xung lực. Một dòng máu tài chính nuôi cơ hội từ công nghệ. Một chính sách định giá để mua chất xám. Và một không gian thực chứng ở cấp cơ sở - chính là những phường như An Khánh, nơi mọi thứ phải chạm đất và sống được.

Tầng đầu tiên ra mắt ngày 28/1/2026: Hội đồng Cố vấn Chiến lược Đổi mới sáng tạo (SACSTI) cùng Trung tâm Đổi mới sáng tạo Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh. Mười ba thành viên sáng lập, do ông Phạm Phú Ngọc Trai làm Chủ tịch, quy tụ chuyên gia kinh tế, lãnh đạo doanh nghiệp đầu ngành và giới học thuật.

Tham dự Lễ ra mắt cùng với Thứ trưởng Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh, Chủ tịch Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Được thẳng thắn chỉ rõ: Với mức tăng trưởng quanh 8,03%, hội tụ "ba nhà" là con đường nhanh và khả thi nhất để Thành phố bứt phá.

Việc SACSTI được định vị là cơ quan phản biện, thẩm định chiến lược chứ không trực tiếp phân bổ ngân sách dù toàn bộ thành viên là những con người thực chiến, thật ra là một thiết kế tốt: giữ cho bộ não độc lập về tư duy, không bị cuốn vào guồng quay điều hành thường nhật, để có thể nhìn xa và nói thẳng. Sức mạnh của một hội đồng như thế nằm ở uy tín chuyên môn và khả năng kéo nguồn lực tư nhân "ngồi cùng bàn" với nhà nước.

Nếu SACSTI là bộ não, thì Quỹ Đầu tư mạo hiểm Thành phố Hồ Chí Minh (HCM VIF JSC), ra mắt ngày 17/4/2026, là dòng máu. Đây là quỹ mạo hiểm đầu tiên ở Việt Nam vận hành theo mô hình công-tư có ngân sách nhà nước góp vốn trực tiếp. Vốn điều lệ ban đầu 500 tỷ đồng: 200 tỷ đồng (40%) từ ngân sách, 300 tỷ đồng (60%) từ các doanh nghiệp. Quỹ giao cho ông Hoàng Đức Trung (VinaCapital Ventures) điều hành độc lập, đặt mục tiêu rót vào 50-150 startup giai đoạn 2026-2035 và nâng quy mô lên 5.000 tỷ đồng vào năm 2035.

Chuyển đổi số tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Nền móng pháp lý là Nghị định 264/2025/NĐ-CP - bước đột phá thật sự về tư duy. Lần đầu tiên, đồng tiền ngân sách được trao "quyền được thất bại": Quỹ hoạt động theo cơ chế thị trường; chấp nhận tổng tổn thất tối đa tới 50% vốn điều lệ; miễn trừ trách nhiệm cho người điều hành nếu làm đúng quy trình.

Đó là một cuộc cách mạng tư duy. Và lối ra đang dần hiện rõ. Câu chuyện phường An Khánh gợi đúng cái mạch ấy: Bắt đầu từ nơi quy mô rủi ro nhỏ và có người cụ thể dám quyết, để bộ máy quen dần với việc dám thử. Từ một đội hiệp sĩ AI với vài ba tài khoản, niềm tin lan ra, kỹ năng tích lại, rồi mới đủ tự tin cho những khoản lớn hơn.

Song song, chính sách con người cũng đang định giá lại chất xám một cách sòng phẳng. Tận dụng Nghị quyết 98, Quyết định 05/2026/QĐUBND mở rộng đãi ngộ chuyên gia ra toàn địa giới thành phố sau sáp nhập. Khảo sát của Sở Khoa học và Công nghệ cho thấy một giám đốc phát triển AI ở khối tư nhân nước ngoài có thể nhận tới 360 triệu đồng/tháng, trong khi vị trí tương đương ở khối nhà nước chỉ 30-40 triệu đồng. Để không lép vế, thành phố "phá rào": 60-120 triệu đồng/tháng cho các chức danh khoa học cao nhất, kèm thưởng tới 1 tỷ đồng cho công trình đột phá. Khu vực công chấp nhận trả "giá thị trường" cho tri thức - một thông điệp mạnh mẽ, rằng: Nhân tài thật sự được trân trọng.

"Không chạy thử" - và dặm cuối đã sáng đèn

Xung lực cho cả cỗ máy đến từ ý chí chính trị rất rõ ràng. Tại hội nghị triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang gạt phắt tư duy rụt rè: "Năm 2026 sẽ không là năm chạy thử mà là năm để nghĩ thật, làm thật, chịu trách nhiệm thật và đo đếm thật để có kết quả thật". Ông kêu gọi một sự chuyển giao niềm tin: "tin mình hơn, tin nhà khoa học hơn, tin doanh nghiệp hơn và tin những người khởi nghiệp hơn".

Và đây là điều khiến tôi tin nhất vào cái "phòng thí nghiệm" này: Tín hiệu từ thượng tầng không nằm lại trên giấy, nó đã chạy được tới dặm cuối. Thông điệp "tin người khởi nghiệp hơn" mà Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang nói, tôi thấy được chuyển tải nguyên vẹn trong câu "mai triển khai luôn nhen" của ông Tùng.

Một phòng thí nghiệm thực thụ là nơi tín hiệu chạy được cả hai chiều: thượng tầng dám rót rủi ro xuống, và cơ sở dám thử, dám sai, rồi đóng gói cái học được để nhân rộng...

Tôi nhớ câu ông Tùng nói, nửa đùa nửa thật: "AI giờ như là điện, nước, xài thì phải trả phí". Có lẽ thước đo giản dị nhất cho sức sống của "phòng thí nghiệm số" mang tên Thành phố Hồ Chí Minh chính là ngày mà tinh thần ấy - coi việc chấp nhận một rủi ro đổi mới là chuyện đương nhiên như trả tiền điện, tiền nước - không còn là của riêng một người nhiệt thành, mà trở thành nếp nghĩ của cả một đô thị đang vươn mình.