Triển lãm sắp đặt 'Tằm': Ký ức, đời sống và triết lý người Việt tại Venice Biennale 61

Trong gian triển lãm Việt Nam tại Venice Biennale 61, bộ tác phẩm sắp đặt "Tằm" (Baco da seta) của nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu đóng vai trò trung tâm, không chỉ về mặt thị giác mà còn về mặt ý niệm. Tác phẩm được trưng bày từ ngày 9/5 - 22/11/2026, như một cấu trúc nghệ thuật đa tầng, nơi các yếu tố truyền thống, lịch sử và đời sống đương đại được đan xen một cách tinh tế.

Bức sơn mài khổ lớn (6,5m x 4m) nơi các biểu tượng về nguồn cội - như hình ảnh trăm trứng trong truyền thuyết Âu Cơ - được tái hiện thông qua chất liệu vỏ trứng nằm trong sắp đặt "Tằm" tại triển lãm Ý.

Từ đời sống thường nhật đến cấu trúc biểu tượng

Điểm đặc biệt của "Tằm" nằm ở lựa chọn tiếp cận: Thay vì trực tiếp khai thác những ký ức chiến tranh, Lê Hữu Hiếu hướng sự chú ý đến đời sống thường nhật, đến những thực hành văn hóa và tín ngưỡng đã nuôi dưỡng tinh thần dân tộc qua hàng nghìn năm.

Không gian sắp đặt được tổ chức như một hành trình trải nghiệm. Người xem bước vào tác phẩm không theo một tuyến tính cố định, mà di chuyển qua nhiều lớp không gian: Từ các cụm tượng thần, đến trận đồ bát quái, rồi quay về trung tâm là Ngôi Nhà, trước khi kết thúc ở bức sơn mài khổ lớn.

Hệ thống 12 pho tượng "Thần bảo hộ" xuất hiện xuyên suốt không gian, đại diện cho các nguyên tố ngũ hành và những lực lượng gắn liền với đời sống nông nghiệp. Họ không mang danh tính cụ thể, mà tượng trưng cho những con người vô danh - những cá nhân bình dị nhưng góp phần làm nên lịch sử. Điều này tạo nên một cách nhìn nhân văn: Lịch sử không chỉ thuộc về những anh hùng được ghi danh, mà còn là kết quả của sự tích lũy âm thầm từ nhiều thế hệ.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của tác phẩm là hình tượng "Tằm". Vòng đời của tằm, từ khi sinh ra, lớn lên, nhả tơ, hóa kén và trở thành bướm, được sử dụng như một ẩn dụ cho vòng đời của con người. Đó là hành trình của sự cống hiến, của việc để lại giá trị cho đời sau, trước khi rời đi trong im lặng.

Bên cạnh đó, việc sử dụng các chất liệu truyền thống như gỗ mít, tơ tằm, sơn mài, vàng lá và vỏ trứng không chỉ mang ý nghĩa thẩm mỹ, mà còn phản ánh chiều sâu văn hóa. Kỹ thuật hom đất - một phương pháp xử lý gỗ cổ truyền - được áp dụng như một biểu tượng cho triết lý cân bằng âm dương, nơi các yếu tố tưởng chừng đối lập lại có thể dung hòa để tạo nên một trạng thái ổn định.

Nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu.

Nhà phê bình nghệ thuật Vittorio Sgarbi (Nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa Italy): nhận xét về triển lãm cá nhân "Tằm" của nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu: "Bộ tác phẩm sắp đặt 'Tằm' tạo nên một mảng không gian hư cấu, vừa mang đậm hơi thở cuộc sống lại vừa có màu sắc kì ảo của các truyền thuyết, tín ngưỡng và văn hóa dân gian.

Lịch sử Việt Nam gắn liền với nhiều cuộc chiến vệ quốc vĩ đại, nhưng Lê Hữu Hiếu lựa chọn không phơi bày vết thương chiến tranh, mà mang tới góc tiếp cận đầy tính tự sự về đời sống thường nhật của người Việt trong lao động sản xuất cũng như trong thực hành tín ngưỡng, là cái căn cái gốc của một dân tộc chưa từng lui bước.

Người Việt gọi đất là đất Mẹ, nên tác giả đặt tác phẩm trên nền đất, để tác phẩm chạm vào cội nguồn của sự sống thay vì treo cao hay đặt lên giá kệ để tôn thờ.

Tác giả dẫn dắt khách tham quan vào không gian bằng những tác phẩm giàu biểu tượng: một ngôi nhà ở trung tâm, một bức sơn mài, một trận bát quái và những cụm tượng thần. Để di chuyển giữa các tượng, trận bát quái và bức sơn mài, khách tham quan sẽ luôn phải đi qua nhà. Đó là bởi nhà, nơi có người, luôn được đặt ở vị trí trung tâm.

Cuộc du hành bắt đầu từ gian cuối, chính là nơi đặt bức sơn mài khổ lớn sơn son thếp vàng, gợi nhắc tới những chi tiết trong đình làng và chùa - hai biểu tượng quan trọng gắn liền với sinh hoạt cộng đồng và đời sống tâm linh của người Việt. Bức tranh với chiều sâu hút mắt thăm thẳm như họa lại núi sông, vẽ lại vẻ đẹp giang sơn gấm vóc, nhưng lại không thể hiện một nơi chốn cụ thể về mặt địa lí. Ở góc tranh ẩn hiện Nam Quốc sơn hà, được xem là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của Việt Nam.

Tổng thể triển lãm sắp đặt "Tằm" bao gồm tượng và tranh.

Như vậy hành trình của tác phẩm bắt đầu từ nhận thức về sự toàn vẹn lãnh thổ: Việt Nam là một và chỉ một, cũng như dân tộc Việt Nam là một thể thống nhất. Tuyên ngôn ấy xuyên suốt chiều dài lịch sử, được từ thế hệ này sang thế hệ khác, nuôi dưỡng khát vọng hòa bình, độc lập, tự do".

Vittorio Sgarbi là nhà phê bình nghệ thuật, sử gia nghệ thuật, giám tuyển và nhân vật công chúng nổi tiếng của Italy. Ông được biết đến rộng rãi nhờ hiểu biết sâu về nghệ thuật, đặc biệt là mỹ thuật cổ điển và di sản văn hóa, đồng thời từng đảm nhiệm nhiều vai trò trong đời sống văn hóa và chính trị tại Italy. Với ảnh hưởng lớn trong giới nghệ thuật, ông thường được xem là một tiếng nói có trọng lượng trong các vấn đề liên quan đến bảo tồn, phê bình và quảng bá nghệ thuật.

Hành trình 10 năm đưa "Tằm" bước ra đối thoại toàn cầu

Chia sẻ cảm xúc khi lần đầu tham dự Venice Biennale 61 và trưng bày triển lãm cá nhân duy nhất, Lê Hữu Hiếu cho hay: "Đó không chỉ là niềm vui khi đạt được một cột mốc quan trọng, mà còn là sự giải tỏa sau gần một thập kỷ theo đuổi một giấc mơ tưởng chừng xa vời. Hành trình ấy không hề dễ dàng, với nhiều thử thách cả về tài chính, thời gian và áp lực tinh thần. Đã có những lúc, ngay cả những người thân thiết nhất cũng đặt câu hỏi về sự lựa chọn của anh".

Nhưng đối với Lê Hữu Hiếu, việc tham dự Venice Biennale 61 không chỉ là mục tiêu cá nhân. Đó là một cách để trả lời những câu hỏi lớn: Làm thế nào để đưa văn hóa Việt Nam đến với thế giới; làm thế nào để tạo ra một hình ảnh đủ sâu, đủ mạnh để thuyết phục những khán giả khó tính nhất.

"Triển lãm sắp đặt 'Tằm' vì thế không phải là kết quả của một khoảnh khắc cảm hứng, mà là sự tích lũy của gần 10 năm nghiên cứu, thử nghiệm và chọn lọc. Từ chuyến tham quan Venice Biennale năm 2017, tôi đã bắt đầu xây dựng ý tưởng, liên tục điều chỉnh, loại bỏ và tái cấu trúc để tìm ra hình thức phù hợp nhất.

Song song với sáng tác là một quá trình nghiên cứu sâu rộng: từ việc tìm hiểu các làng nghề truyền thống, khảo sát các di tích văn hóa, đến việc đọc tài liệu lịch sử và triết học. Tất cả nhằm phục vụ cho một mục tiêu duy nhất: đi đến tận cùng chiều sâu của văn hóa Việt Nam", anh kể thêm.

Bộ tượng được sắp đặt tại triển lãm.

Ở góc độ cá nhân, Lê Hữu Hiếu cho rằng Venice Biennale giống như một "kỳ thi lớn", nơi anh có thể kiểm chứng toàn bộ hành trình sáng tạo của mình. Nhưng vượt lên trên câu chuyện cá nhân, anh kỳ vọng hành trình này có thể mở ra một tiền lệ tốt cho các nghệ sĩ Việt Nam trong tương lai.

Thông qua "Tằm", Lê Hữu Hiếu đã tạo ra một không gian nghệ thuật vừa mang đậm bản sắc dân tộc, vừa có khả năng đối thoại với các vấn đề toàn cầu. Ở đó, văn hóa Việt Nam không còn là một thực thể khép kín, mà trở thành một phần của dòng chảy chung - nơi quá khứ và hiện tại, truyền thống và đương đại cùng tồn tại và tương tác.

Theo Hãng thông tấn ASKANews (Italy) cho biết, tại Venice Art Biennale lần thứ 61, Việt Nam lần đầu tiên chính thức ra mắt gian Triển lãm Quốc gia tại Ca' Faccanon. Trưng bày mang chủ đề "Vietnam: Art in Global Flow" được giới chuyên môn đánh giá là một đề xuất giàu tính suy tư về khả năng kiến tạo những mô hình chung sống bền vững trong bối cảnh thế giới đang đối diện với nhiều biến động.

Trong không gian này, bộ tác phẩm sắp đặt "Tằm" của Lê Hữu Hiếu được xem là điểm nhấn nổi bật nhờ cách tiếp cận mang tính đối thoại giữa truyền thống, ký ức văn hóa và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Báo chí Italy ghi nhận hành trình sáng tác của nghệ sĩ Việt Nam này đã được định hình qua nhiều cột mốc quan trọng, từ triển lãm cá nhân tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam năm 2014, dự án tại Tesa 99 Arsenale Nord (Venice) năm 2021, đến việc tham dự Florence Biennale lần thứ XI và các sự kiện quốc tế như Miami Art Fair Week.

Theo các nhà phê bình Italy, tác phẩm "Tằm" của Lê Hữu Hiếu gây ấn tượng bởi cách lựa chọn một hướng tiếp cận tinh tế: Không trực tiếp khai thác ký ức chiến tranh, mà xây dựng một cấu trúc đa tầng gồm ký hiệu, vật liệu và biểu tượng gắn với văn hóa Việt Nam. Đáng chú ý, cách tiếp cận của Lê Hữu Hiếu đã chuyển dịch khái niệm xung đột khỏi khuôn khổ của những biến cố lịch sử cụ thể, để đặt nó trong một tầm nhìn rộng hơn, vận hành theo nguyên lý cân bằng và tương hỗ.

Theo đánh giá của truyền thông Italy, chính cách tiếp cận này đã giúp không gian trưng bày của Lê Hữu Hiếu đáng chú ý tại Biennale năm nay, nơi nghệ thuật không chỉ đóng vai trò trình diễn, mà còn đề xuất những cách nghĩ mới về sự chung sống – khởi đi từ đời sống con người, hơn là từ những xung đột.

"Trong triển lãm Tằm' lần này, anh đã chọn một số chất liệu để tạo hình, tạo nghĩa cho các hình tượng nghệ thuật, ví dụ hình tượng ngôi nhà tượng trưng cho một cấu trúc xã hội bền vững: gia đình - làng - nước, hay hình tượng các vị thần tượng trưng cho thế giới quan vạn vật hữu linh, hay những con chữ cổ thể hiện tinh thần tự tôn dân tộc, ý chí bảo vệ chủ quyền lãnh thổ, hay những hình tượng ngũ hành thể hiện tri thức dân gian - cổ truyền trong đời sống của người Việt nói riêng, người Việt Nam nói chung. Tuy nhiên, chất liệu chỉ là nền tảng để người nghệ sỹ có cảm hứng rồi suy tư và sáng tạo. Nhiệm vụ của người nghệ sỹ là đưa ra một ý tưởng, một concept xuyên suốt để tạo thành câu chuyện. Và anh ta cũng phải tạo nên một thủ pháp nghệ thuật của cá nhân, một ngôn ngữ nghệ thuật độc đáo, gây ấn tượng thị giác mạnh và mang tính cảm xúc, để thổi hồn và ý nghĩa vào chất liệu. Lê Hữu Hiếu thật là may mắn khi đã tìm thấy và vận dụng thành công hai yếu tố này trong bộ tác phẩm 'Tằm' này", GS. TS Bùi Quang Thắng – Nguyên Giám đốc nghệ thuật Vicas Art Studio nhận định.

Linh Thùy Linh