Nghệ sĩ Việt Nam duy nhất có triển lãm cá nhân tại Venice Biennale lần thứ 61

Việt Nam lần đầu hiện diện tại Venice Art Biennale lần thứ 61

Venice Art Biennale lần thứ 61 đánh dấu một bước ngoặt quan trọng đối với mỹ thuật Việt Nam khi lần đầu tiên có gian Triển lãm Quốc gia chính thức tại Venice, một trong những trung tâm nghệ thuật đương đại lớn nhất thế giới. Không gian trưng bày được đặt tại Ca’ Faccanon, một công trình kiến trúc lịch sử nằm ngay trung tâm thành phố Venice.

Nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu sẽ mang triển lãm“Tằm” tham gia sự kiện mỹ thuật Venice Biennale lần thứ 61

Với chủ đề “Vietnam: Art in Global Flow”, không gian triển lãm của Việt Nam không chỉ là nơi giới thiệu các tác phẩm nghệ thuật, mà được xem như một tuyên ngôn về văn hóa. Sự tham gia của Việt Nam tại Biennale lần thứ 61 mang ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi nghệ thuật thuần túy. Nó thể hiện một tư thế chủ động hội nhập, một khát vọng khẳng định bản sắc trong không gian nghệ thuật quốc tế, đồng thời gửi đi thông điệp về một Việt Nam cởi mở, giàu chiều sâu văn hóa và sẵn sàng đối thoại với nghệ thuật thế giới.

Tại đây, nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu là một trong những đại diện tiêu biểu cho thế hệ nghệ sĩ đang nỗ lực kết nối truyền thống với ngôn ngữ nghệ thuật đương đại. Hành trình sáng tác của anh không phải là một chuỗi những thành công tức thời, mà là quá trình tích lũy dài hạn, được xây dựng trên nền tảng nghiên cứu sâu về lịch sử, di sản và các chất liệu văn hóa Việt Nam.

Trước khi góp mặt tại Venice Biennale 61, Lê Hữu Hiếu đã có nhiều dấu ấn quốc tế, từ việc tham gia Florence Biennale lần thứ XI, xuất hiện tại Miami Art Fair Week, cho đến triển lãm tại Tesa 99 Arsenale Nord (Venice) năm 2021. Năm 2025, anh được vinh danh là “Nghệ sĩ tiên phong trong hành trình di sản UNESCO”, một ghi nhận cho những đóng góp trong việc đưa di sản văn hóa vào nghệ thuật đương đại.

Việc Lê Hữu Hiếu trở thành nghệ sĩ Việt Nam duy nhất có triển lãm cá nhân tại Venice Biennale 61 không chỉ là một cột mốc của riêng anh, mà còn mở ra một tiền lệ quan trọng. Nó tạo nền tảng cho các nghệ sĩ Việt Nam trong tương lai có thể tiếp cận những không gian nghệ thuật quốc tế một cách bài bản và bền vững hơn.

Ở một góc nhìn rộng hơn, sự kiện này còn phản ánh sự chuyển mình của mỹ thuật đương đại Việt Nam: Từ một nền mỹ thuật chủ yếu phát triển trong phạm vi quốc gia, đang dần bước ra thế giới với tâm thế tự tin hơn, chủ động hơn và có chiến lược rõ ràng hơn.

Kiến tạo không gian nghệ thuật Việt trên bản đồ quốc tế

Trong gian triển lãm Việt Nam tại Venice Biennale 61, bộ tác phẩm sắp đặt “Tằm” (Baco da seta) của nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu đóng vai trò trung tâm, không chỉ về mặt thị giác mà còn về mặt ý niệm. Tác phẩm được trưng bày từ ngày 9/5 đến 22/11/2026, như một cấu trúc nghệ thuật đa tầng, nơi các yếu tố truyền thống, lịch sử và đời sống đương đại được đan xen một cách tinh tế.

Một số hình ảnh trong bộ tác phẩm sắp đặt “Tằm” (Baco da seta) của nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu.

Điểm đặc biệt của “Tằm” nằm ở lựa chọn tiếp cận: Thay vì trực tiếp khai thác những ký ức chiến tranh, nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu hướng sự chú ý đến đời sống thường nhật, đến những thực hành văn hóa và tín ngưỡng đã nuôi dưỡng tinh thần dân tộc qua hàng nghìn năm.

Không gian sắp đặt được tổ chức như một hành trình trải nghiệm. Người xem bước vào tác phẩm không theo một tuyến tính cố định, mà di chuyển qua nhiều lớp không gian: Từ các cụm tượng thần, đến trận đồ bát quái, rồi quay về trung tâm là Ngôi Nhà, trước khi kết thúc ở bức sơn mài khổ lớn. Hệ thống 12 pho tượng “Thần bảo hộ” xuất hiện xuyên suốt không gian, đại diện cho các nguyên tố ngũ hành và những lực lượng gắn liền với đời sống nông nghiệp. Họ không mang danh tính cụ thể, mà tượng trưng cho những con người vô danh, những cá nhân bình dị nhưng góp phần làm nên lịch sử. Điều này tạo nên một cách nhìn nhân văn: Lịch sử không chỉ thuộc về những anh hùng được ghi danh, mà còn là kết quả của sự tích lũy âm thầm từ nhiều thế hệ.

Một trong những điểm nhấn quan trọng của tác phẩm là hình tượng “Tằm”. Vòng đời của tằm, từ khi sinh ra, lớn lên, nhả tơ, hóa kén và trở thành bướm, được sử dụng như một ẩn dụ cho vòng đời của con người. Đó là hành trình của sự cống hiến, của việc để lại giá trị cho đời sau, trước khi rời đi trong im lặng.

Đáng chú ý, nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu không chỉ sử dụng hình tượng tằm như một biểu tượng, mà còn trực tiếp nuôi tằm trên tác phẩm. Điều này biến “Tằm” thành một thực thể sống, nơi các quá trình sinh trưởng, biến đổi và kết thúc diễn ra liên tục. Nghệ thuật, trong trường hợp này, không còn là một đối tượng tĩnh, mà trở thành một quá trình động, một dòng chảy của sự sống.

Bên cạnh đó, việc sử dụng các chất liệu truyền thống như gỗ mít, tơ tằm, sơn mài, vàng lá và vỏ trứng không chỉ mang ý nghĩa thẩm mỹ, mà còn phản ánh chiều sâu văn hóa. Kỹ thuật hom đất, một phương pháp xử lý gỗ cổ truyền - được áp dụng như một biểu tượng cho triết lý cân bằng âm dương, nơi các yếu tố tưởng chừng đối lập lại có thể dung hòa để tạo nên một trạng thái ổn định.

Bức sơn mài khổ lớn (6,5m x 4m), nơi các biểu tượng về nguồn cội được tái hiện thông qua chất liệu vỏ trứng.

Các màn hình lắp đặt tại triển lãm trình chiếu các clip 3D giúp khán giả quốc tế có thể thưởng lãm những nét đẹp của tác phẩm.

Khép lại hành trình là bức sơn mài khổ lớn (6,5m x 4m), nơi các biểu tượng về nguồn cội - như hình ảnh trăm trứng trong truyền thuyết Âu Cơ - được tái hiện thông qua chất liệu vỏ trứng. Đây không chỉ là một lựa chọn vật liệu, mà còn là một ẩn dụ về sự sinh thành, tan rã và tái sinh - một vòng tuần hoàn không có điểm kết thúc với ngũ hành: Mộc - Hỏa - Thổ - Kim - Thủy (Gỗ - Lửa - Đất - Kim loại - Nước). Các màn hình lắp đặt tại triển lãm sẽ trình chiếu các clip 3D để khán giả quốc tế có thể thưởng lãm.

Nhà phê bình nghệ thuật Vittorio Sgarbi, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa Italy nhận xét: "Bộ tác phẩm sắp đặt ‘Tằm’ tạo nên một mảng không gian hư cấu, vừa mang đậm hơi thở cuộc sống lại vừa có màu sắc kì ảo của các truyền thuyết, tín ngưỡng và văn hóa dân gian. Lịch sử Việt Nam gắn liền với nhiều cuộc chiến vệ quốc vĩ đại, nhưng Lê Hữu Hiếu lựa chọn không phơi bày vết thương chiến tranh, mà mang tới góc tiếp cận đầy tính tự sự về đời sống thường nhật của người Việt trong lao động sản xuất cũng như trong thực hành tín ngưỡng, là cái căn cái gốc của một dân tộc chưa từng lui bước.

Người Việt gọi Đất là Đất Mẹ, nên tác giả đặt tác phẩm trên nền đất, để tác phẩm chạm vào cội nguồn của sự sống thay vì treo cao hay đặt lên giá kệ để tôn thờ.

Tác giả dẫn dắt khách tham quan vào không gian bằng những tác phẩm giàu biểu tượng: một ngôi nhà ở trung tâm, một bức sơn mài, một trận bát quái và những cụm tượng thần. Để di chuyển giữa các tượng, trận bát quái và bức sơn mài, khách tham quan sẽ luôn phải đi qua Nhà. Đó là bởi Nhà, nơi có Người, luôn được đặt ở vị trí trung tâm”.

Theo ông Vittorio Sgarbi, cuộc du hành bắt đầu từ gian cuối, chính là nơi đặt bức sơn mài khổ lớn sơn son thếp vàng, gợi nhắc tới những chi tiết trong đình làng và chùa - hai biểu tượng quan trọng gắn liền với sinh hoạt cộng đồng và đời sống tâm linh của người Việt. Bức tranh với chiều sâu hút mắt thăm thẳm như họa lại núi sông, vẽ lại vẻ đẹp giang sơn gấm vóc, nhưng lại không thể hiện một nơi chốn cụ thể về mặt địa lí. Ở góc tranh ẩn hiện Nam Quốc sơn hà, được xem là bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của Việt Nam.

Như vậy hành trình của tác phẩm bắt đầu từ nhận thức về sự toàn vẹn lãnh thổ: Việt Nam là một và chỉ một, cũng như dân tộc Việt Nam là một thể thống nhất. Tuyên ngôn ấy xuyên suốt chiều dài lịch sử, được từ thế hệ này sang thế hệ khác, nuôi dưỡng khát vọng hòa bình, độc lập, tự do.

Khát vọng mở đường cho nghệ thuật đương đại Việt Nam

Chia sẻ cảm xúc khi lần đầu tham dự Venice Biennale 61 và trưng bày triển lãm cá nhân duy nhất, nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu đã chọn một từ rất đặc biệt: “Sống lại. Đó không chỉ là niềm vui khi đạt được một cột mốc quan trọng, mà còn là sự giải tỏa sau gần một thập kỷ theo đuổi một giấc mơ tưởng chừng xa vời. Hành trình ấy không hề dễ dàng, với nhiều thử thách cả về tài chính, thời gian và áp lực tinh thần. Đã có những lúc, ngay cả những người thân thiết nhất cũng đặt câu hỏi về sự lựa chọn của anh”.

Nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu luôn khát vọng mở đường cho nghệ thuật đương đại Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Nhưng đối với nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu, việc tham dự Venice Biennale 61 không chỉ là mục tiêu cá nhân. Đó là một cách để trả lời những câu hỏi lớn: Làm thế nào để đưa văn hóa Việt Nam đến với thế giới; làm thế nào để tạo ra một hình ảnh đủ sâu, đủ mạnh để thuyết phục những khán giả khó tính nhất.

“Triển lãm sắp đặt ‘Tằm’ vì thế không phải là kết quả của một khoảnh khắc cảm hứng, mà là sự tích lũy của gần 10 năm nghiên cứu, thử nghiệm và chọn lọc. Từ chuyến tham quan Venice Biennale năm 2017, tôi đã bắt đầu xây dựng ý tưởng, liên tục điều chỉnh, loại bỏ và tái cấu trúc để tìm ra hình thức phù hợp nhất.

Song song với sáng tác là một quá trình nghiên cứu sâu rộng: từ việc tìm hiểu các làng nghề truyền thống, khảo sát các di tích văn hóa, đến việc đọc tài liệu lịch sử và triết học. Tất cả nhằm phục vụ cho một mục tiêu duy nhất: đi đến tận cùng chiều sâu của văn hóa Việt Nam”, anh Hiếu kể.

Ở góc độ cá nhân, anh Hiếu cho rằng, Venice Biennale giống như một “kỳ thi lớn”, nơi anh có thể kiểm chứng toàn bộ hành trình sáng tạo của mình. Nhưng vượt lên trên câu chuyện cá nhân, anh kỳ vọng hành trình này có thể mở ra một tiền lệ tốt cho các nghệ sĩ Việt Nam trong tương lai. Nếu sự xuất hiện của anh có thể góp phần tạo điều kiện thuận lợi hơn cho những lần tham dự tiếp theo của Việt Nam, đó chính là điều ý nghĩa nhất.

Có thể nói, sự kiện Lê Hữu Hiếu tham dự Venice Art Biennale lần thứ 61 không chỉ là một dấu mốc cá nhân, mà còn là bước tiến quan trọng của nghệ thuật đương đại Việt Nam trong hành trình hội nhập quốc tế.

Thông qua “Tằm”, nghệ sĩ Lê Hữu Hiếu đã tạo ra một không gian nghệ thuật vừa mang đậm bản sắc dân tộc, vừa có khả năng đối thoại với các vấn đề toàn cầu. Ở đó, văn hóa Việt Nam không còn là một thực thể khép kín, mà trở thành một phần của dòng chảy chung - nơi quá khứ và hiện tại, truyền thống và đương đại cùng tồn tại và tương tác.

Theo thông tin do Hãng thông tấn ASKANews (Italy) vừa đăng tải, tại Venice Art Biennale lần thứ 61, Việt Nam lần đầu tiên chính thức ra mắt gian Triển lãm Quốc gia tại Ca’ Faccanon.
Trưng bày mang chủ đề “Vietnam: Art in Global Flow” được giới chuyên môn đánh giá là một đề xuất giàu tính suy tư về khả năng kiến tạo những mô hình chung sống bền vững trong bối cảnh thế giới đang đối diện với nhiều biến động.
Trong không gian này, bộ tác phẩm sắp đặt “Tằm” của Lê Hữu Hiếu được xem là điểm nhấn nổi bật nhờ cách tiếp cận mang tính đối thoại giữa truyền thống, ký ức văn hóa và ngôn ngữ nghệ thuật đương đại.
Báo chí Italy ghi nhận hành trình sáng tác của nghệ sĩ Việt Nam này đã được định hình qua nhiều cột mốc quan trọng, từ triển lãm cá nhân tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam năm 2014, dự án tại Tesa 99 Arsenale Nord (Venice) năm 2021, đến việc tham dự Florence Biennale lần thứ XI và các sự kiện quốc tế như Miami Art Fair Week.
Theo các nhà phê bình Italy, tác phẩm "Tằm" của Lê Hữu Hiếu gây ấn tượng bởi cách lựa chọn một hướng tiếp cận tinh tế: Không trực tiếp khai thác ký ức chiến tranh, mà xây dựng một cấu trúc đa tầng gồm ký hiệu, vật liệu và biểu tượng gắn với văn hóa Việt Nam.
Đáng chú ý, cách tiếp cận của Lê Hữu Hiếu đã chuyển dịch khái niệm xung đột khỏi khuôn khổ của những biến cố lịch sử cụ thể, để đặt nó trong một tầm nhìn rộng hơn, vận hành theo nguyên lý cân bằng và tương hỗ.
Theo đánh giá của truyền thông Italy, chính cách tiếp cận này đã giúp không gian trưng bày của Lê Hữu Hiếu đáng chú ý tại Biennale năm nay, nơi nghệ thuật không chỉ đóng vai trò trình diễn, mà còn đề xuất những cách nghĩ mới về sự chung sống, khởi đi từ đời sống con người, hơn là từ những xung đột.

HP/Báo Tin tức và Dân tộc