Trao đổi đa chiều quanh khái niệm 'đô thị nghỉ dưỡng'

Các góp ý tập trung vào khái niệm, phương pháp luận, cách sử dụng dữ liệu và những vấn đề xã hội đặt ra trong mô hình đô thị gắn với du lịch. Tiếp nhận góp ý này và phản hồi với tòa soạn, tác giả bài viết – KTS. Nguyễn Luận – cũng đã có trao đổi, làm rõ quan điểm và bối cảnh tiếp cận của mình. Tòa soạn trân trọng giới thiệu cả hai chiều ý kiến, coi đây là một không gian trao đổi mở, đa chiều, góp phần làm sâu sắc thêm thảo luận về các mô hình phát triển đô thị đương đại.

* * *

Gửi ý kiến phản hồi tới tòa soạn, bạn đọc Nguyễn Hiền Thụ cho biết bài viết “có rất nhiều vấn đề” và bạn đọc dựa trên nội dung bài viết đồng thời đối chiếu với những hiểu biết chuẩn mực về đô thị – du lịch – quy hoạch đô thị để chỉ ra các vấn đề chính.

Theo bạn đọc, định nghĩa “đô thị nghỉ dưỡng” còn thiếu cơ sở học thuật. Cụ thể, bài viết định nghĩa đô thị nghỉ dưỡng (resort city) như là một dạng đô thị lấy du lịch – nghỉ dưỡng làm động lực phát triển, với cấu trúc cư dân gồm cư dân bản địa và du khách. Tuy nhiên bài chưa trích dẫn chuẩn học thuật hay tiêu chuẩn quốc tế cho khái niệm này. Theo bạn đọc, trong các tài liệu chính thống về quy hoạch đô thị hoặc du lịch, “đô thị nghỉ dưỡng” không phải là một thuật ngữ chuẩn với định nghĩa thống nhất – nói cách khác, đây là một khái niệm chưa được công nhận rộng rãi trong nghiên cứu quốc tế. Cụ thể, theo Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO,) các khái niệm thường dùng là city tourism, resort, tourist destinations… nhưng không có định nghĩa cố định về “resort city” như bài viết nêu. Từ đó, bạn đọc Nguyễn Hiền Thụ kết luận rằng việc phân biệt “đô thị nghỉ dưỡng” với “khu nghỉ dưỡng (resort)” chỉ dựa vào mô tả hoạt động cư dân là thiếu chặt chẽ; thực tế, đô thị có thể có du lịch nghỉ dưỡng rất phát triển mà vẫn là đô thị đa chức năng bình thường.

Du khách quốc tế chọn những bãi biển ở Phú Quốc làm điểm dừng chân, trải nghiệm không gian biển đảo và nghỉ ngơi, thư giãn. Ảnh tư liệu: Báo Lao Động

Bạn đọc cũng cho rằng cách luận giải các chỉ số cư dân/ du khách còn thiếu minh bạch, bài viết sử dụng chỉ số cư dân/ du khách để phân biệt đô thị nghỉ dưỡng và đô thị du lịch, rồi nêu các con số cụ thể như “chỉ số này của Phú Quốc đô thị nghỉ dưỡng là 2,7%… của Bali là 31%… của Capri chỉ 0,36%”. Bạn đọc cho rằng vấn đề ở đây là không có nguồn dữ liệu xác thực và bình đẳng: Các chỉ số này được đưa ra không rõ nguồn dữ liệu, không nói rõ cách tính (ví dụ: số lượng người cư trú thường xuyên so với số khách lưu trú/ngày hay theo mùa); Không giải thích bối cảnh vì Bali có dân số lớn, nhiều khu dân cư, đồng thời là điểm đến du lịch lâu năm, nên việc chỉ đưa tỷ lệ phần trăm mà không nói rõ quy mô mẫu, thời điểm đo lường, cách thu thập dữ liệu là rất thiếu chặt chẽ.

Ngoài ra, theo bạn đọc việc lấy chỉ số cư dân/ du khách “thấp hơn” để khẳng định “chất lượng môi trường hay nghỉ dưỡng tốt hơn” là một nhận định chưa được chứng minh. Ví dụ, một địa điểm đông du khách (tức chỉ số cư dân/du khách cao) không nhất thiết là kém bền vững hoặc “không phải đô thị nghỉ dưỡng” theo nghĩa tiêu chuẩn.

Vấn đề tiếp theo mà bạn đọc nêu ra là so sánh “thẩm mỹ cảnh quan” không phù hợp với phân tích đô thị. Theo bạn đọc, bài viết lập luận rằng: “Cảnh quan khu nghỉ dưỡng là do thiết kế tạo hình sẵn, trong khi đó đô thị nghỉ dưỡng thì ngẫu nhiên, bất ngờ, tự thân…”. Bạn đọc lại cho rằng vấn đề: Đánh giá thẩm mỹ là chủ quan và thiếu khoa học vì quan điểm này phản ánh thị hiếu cá nhân chứ không phải một tiêu chí kiến trúc/ đô thị được công nhận. Thuật ngữ “thẩm mỹ hiện đại” so với “thẩm mỹ cổ điển” là những khái niệm mơ hồ trong ngữ cảnh phân tích chức năng đô thị – du lịch. Ngoài ra, bạn đọc cũng cho rằng không có cơ sở liên hệ giữa “ngẫu nhiên” và chất lượng đô thị: Trong quy hoạch, yếu tố “ngẫu nhiên” (ví dụ sự phát triển tự phát) không đồng nhất với chất lượng cao hay thẩm mỹ tốt hơn.

Vấn đề tiếp theo bạn đọc cho rằng việc lấy ví dụ lịch sử/ địa lý không phù hợp để chứng minh quan điểm. Bài viết sử dụng trải nghiệm lịch sử của đảo Capri thời La Mã để dẫn chứng về sự hình thành đô thị nghỉ dưỡng, gợi ý rằng đây là “đô thị nghỉ dưỡng hàng đầu quốc tế”. Bạn đọc nhận định dẫn chứng trên mang tính giai thoại và lịch sử hơn là thực tiễn hiện đại. Việc lấy trải nghiệm của hoàng đế La Mã làm tiêu chí định nghĩa đô thị hiện đại là không phù hợp với lý luận quy hoạch đô thị ngày nay. Mặt khác cách vận dụng kinh nghiệm lịch sử này không giải thích được bản chất của đô thị nghỉ dưỡng hiện đại trong bối cảnh kinh tế – xã hội – quy hoạch.

Vấn đề cuối cùng mà bạn đọc nêu ra là định hướng luận giải chưa phản ánh các vấn đề thực tế cư dân – du khách. Theo đó, trong khi bài viết chủ yếu tập trung vào sự chọn lựa “du lịch – nghỉ dưỡng”, không tập trung giải quyết các vấn đề thực tế thường xảy ra khi cư dân sống trong môi trường đông khách du lịch, như: Xung đột cư dân – du khách (gây mất chất lượng cuộc sống, tăng giá thuê nhà, quá tải hạ tầng). Đây là vấn đề du lịch quá tải (overtourism) đã được nghiên cứu rộng rãi và đang gây ra phản ứng trên nhiều thành phố lớn thế giới (Montmartre ở Paris, Barcelona, Amsterdam…) khi cư dân phàn nàn mất môi trường sống vì du lịch tràn ngập; Tác động đến giá nhà, dịch vụ thiết yếu, môi trường cộng đồng. Các nghiên cứu về overtourism và “touristification” (tạm dịch là du lịch hóa) cho thấy du lịch có thể làm tăng giá thuê, đẩy cư dân đi chỗ khác, và làm mất các dịch vụ phục vụ cư dân. Nhưng bài viết không đề cập hay phân tích những vấn đề xã hội – kinh tế này một cách rõ ràng, mà chỉ nêu lý tưởng hóa “đô thị nghỉ dưỡng” như một mô hình lý tưởng.

Tiếp nhận ý kiến bạn đọc góp ý và phản hồi với tòa soạn, tác giả bài viết – KTS. Nguyễn Luận, chia sẻ ba nội dung. Tác giả cho rằng bài báo Đô thị nghỉ dưỡng đan xen cư dân và du khách được viết với quan niệm là một bài báo phổ thông, không phải là một nghiên cứu hay luận văn khoa học nên không thể coi là một kết luận nào đó về Đô thị nghỉ dưỡng. Chỉ là một cách nhìn về một vấn đề, có thể có nhiều cách nhìn khác.

Thứ hai, khoa học đô thị không phải là một khoa học chính xác (theo nghĩa định lượng tuyệt đối) mà là khoa học nhận thức, nên càng có nhiếu cách nhìn thì nhận thức sẽ tốt hơn. Đề tài “Đô thị nghỉ dưỡng” là đề tài mới nên cần những cách nhìn, những đề xuất mới, chưa có. Bài báo Đô thị nghỉ dưỡng đan xen cư dân và du khách là một cách nhìn, một đề xuất sơ khai nên chắc chắn còn nhiều vấn đề chưa thỏa đáng.

Thứ ba, các khái niệm về đô thị, các chỉ số trong đô thị học là các phạm trù để hiểu về các hiện tượng đô thị. Chúng thay đổi theo sự phát triển của đô thị học. Chúng có thể tồn tại, thay đổi, mất đi, hay xuất hiện mới. Ví dụ, khái niệm “tiểu khu”, “bán kính phục vụ” giờ ít được quan tâm. Nhưng khái niệm “động lực phát triển đô thị” thì không thay đổi. Một đô thị nghỉ dưỡng cần đến động lực phát triển nghỉ dưỡng.

Ban Bạn đọc