Tạo đột phá trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao

Khoảng cách lớn

Trước đó, nhiều nghị quyết quan trọng của Trung ương đã chỉ rõ, Việt Nam muốn phát triển khoa học - công nghệ, thúc đẩy kinh tế - xã hội và vươn lên cùng thế giới thì không có con đường nào khác ngoài việc xây dựng được đội ngũ nhân lực chất lượng cao, đủ về số lượng, mạnh về chất lượng và có khả năng cạnh tranh quốc tế. Bài toán chiến lược này đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với toàn bộ hệ thống giáo dục, trong đó các cơ sở giáo dục đại học giữ vai trò then chốt.

Nghiên cứu trong các cơ sở giáo dục đại học. Ảnh: HOA BAN

Theo Dự thảo các văn kiện trình Đại hội XIV, mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam được xác định dựa trên khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Trong ba đột phá chiến lược, bên cạnh việc hoàn thiện thể chế phát triển và xây dựng kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại, “phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao” được đặt ở vị trí đặc biệt quan trọng. Đây không chỉ là một mục tiêu, mà là điều kiện tiên quyết để hiện thực hóa các mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong giai đoạn tới.

Đội tuyển Olympic Tin học Quốc tế 2025 của Việt Nam

Phát biểu tại Hội thảo khoa học quốc gia “Đột phá chiến lược về nguồn nhân lực, nhất là nhân lực chất lượng cao trong bối cảnh mới”, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo và Dân vận T.Ư Vũ Thanh Mai nhấn mạnh, Việt Nam đang đứng trước cả cơ hội lớn lẫn thách thức chưa từng có. Trên bình diện toàn cầu, cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư, chuyển đổi số, kinh tế tri thức, kinh tế xanh đang làm thay đổi sâu sắc phương thức sản xuất, quản trị và cạnh tranh. Các quốc gia phát triển không chỉ đầu tư mạnh mẽ cho giáo dục, đào tạo mà còn gia tăng thu hút nhân tài, coi đây là yếu tố cốt lõi để nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Ở trong nước, yêu cầu đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thực hiện các mục tiêu phát triển đến năm 2030, tầm nhìn 2045 đặt ra đòi hỏi ngày càng cấp bách về nguồn nhân lực chất lượng cao. Đây được xem là yếu tố chiến lược quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia trong bối cảnh toàn cầu hóa và chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ. Tuy nhiên, thực tế cho thấy khoảng cách giữa yêu cầu phát triển và năng lực đáp ứng của nguồn nhân lực Việt Nam vẫn còn rất lớn.

Tỉ lệ lao động qua đào tạo có bằng, chứng chỉ hiện mới đạt 28,1%. Năng suất lao động của Việt Nam chỉ bằng 59,6% của Thái Lan, 52,8% của Malaysia và chưa tới 20% so với Singapore. Tình trạng thiếu hụt nhân lực trình độ cao diễn ra nghiêm trọng ở nhiều lĩnh vực mũi nhọn như công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo, năng lượng tái tạo, y tế thông minh, công nghiệp bán dẫn… Nếu không có các giải pháp mang tính đột phá, đồng bộ và kịp thời, Việt Nam sẽ khó tận dụng được các cơ hội phát triển mới, thậm chí đứng trước nguy cơ tụt hậu xa hơn.

Theo ông Vũ Thanh Mai, nguồn nhân lực chất lượng cao chính là động lực của mọi động lực. Không có đội ngũ nhân lực đủ mạnh, mọi chiến lược về chuyển đổi số, công nghiệp hóa hay khát vọng phát triển đất nước đều khó có thể trở thành hiện thực.

Những chuyển động tích cực

Trong bối cảnh đó, giai đoạn 2020-2025 ghi dấu chặng đường đổi mới mạnh mẽ của ngành Giáo dục và Đào tạo, với những chuyển biến rõ nét ở cả giáo dục phổ thông và giáo dục đại học. Những kết quả này gắn chặt với nhiệm vụ trọng tâm mà Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng đã xác định, trong đó nhấn mạnh phát triển nguồn nhân lực, nhất là nguồn nhân lực chất lượng cao, trên cơ sở tạo chuyển biến căn bản, toàn diện về chất lượng giáo dục, đào tạo.

Ở giáo dục phổ thông, chất lượng giáo dục đại trà và mũi nhọn tiếp tục được cải thiện. Thành tích của học sinh Việt Nam tại các kì thi Olympic quốc tế và khu vực là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của quá trình đổi mới chương trình, phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá. Năm 2025, 7 đoàn với 37 lượt học sinh Việt Nam tham dự các kì thi Olympic quốc tế và khu vực đều giành giải, với 13 huy chương Vàng, 16 huy chương Bạc và 8 huy chương Đồng. Đặc biệt, lần đầu tiên tham dự Olympic Trí tuệ nhân tạo quốc tế, cả 8 thành viên đội tuyển Việt Nam đều đoạt giải, đưa Việt Nam xếp thứ 4/60 quốc gia tham dự.

Những kết quả này không chỉ khẳng định năng lực, trí tuệ của học sinh Việt Nam, mà còn cho thấy các giải pháp đổi mới giáo dục phổ thông trong giai đoạn 2020-2025 đã phát huy hiệu quả thực chất, tạo nền tảng quan trọng cho việc hình thành nguồn nhân lực chất lượng cao trong tương lai.

Giáo dục đại học cũng ghi nhận những bước tiến đáng chú ý. Lần đầu tiên, 16 cơ sở giáo dục đại học Việt Nam lọt vào bảng xếp hạng THE Impact Rankings. Năm 2025, số thí sinh đăng kí nguyện vọng 1 vào các ngành STEM tăng 10,5% so với năm trước, cho thấy sự gia tăng rõ rệt về nhu cầu học tập trong các lĩnh vực then chốt của nền kinh tế số.

Chất lượng nghiên cứu khoa học tại các trường đại học có bước cải thiện đáng kể. Nhiều cơ sở đào tạo và nhóm ngành được xếp hạng cao trong khu vực và thế giới; 6 trường đại học Việt Nam có mặt trong bảng xếp hạng QS thế giới năm 2025 và 6 trường thuộc nhóm đại học châu Á tốt nhất năm 2024. Những con số này phản ánh sự nâng cao năng lực nghiên cứu, sáng tạo tri thức và phát triển học thuật, đồng thời cho thấy giáo dục đại học đang dần khẳng định vai trò trung tâm trong chiến lược phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Bộ trưởng Bộ GD&ĐT Nguyễn Kim Sơn khẳng định, những thành tựu đạt được trong giai đoạn 2020-2025 thể hiện sự kiên trì, nỗ lực bền bỉ của toàn ngành trong việc quán triệt và triển khai các chủ trương lớn của Đảng về đổi mới giáo dục, đào tạo và phát triển nguồn nhân lực.

Một bước đi quan trọng trong việc cụ thể hóa chủ trương phát triển nhân lực chất lượng cao là việc Chính phủ ban hành Nghị định số 353, quy định chi tiết một số điều và biện pháp thi hành Luật Công nghiệp công nghệ số. Lần đầu tiên, hệ thống tiêu chí xác định nhân lực công nghiệp công nghệ số chất lượng cao được thiết lập, tạo cơ sở pháp lý cho các chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài trong lĩnh vực then chốt này.

Nhân lực công nghiệp công nghệ số chất lượng cao được xác định theo 5 nhóm đối tượng, trong đó có hai nhóm gắn trực tiếp với các cơ sở giáo dục đại học và viện nghiên cứu là sinh viên tốt nghiệp và giảng viên, nhà khoa học. Sinh viên tốt nghiệp được xác định là nhân lực chất lượng cao khi tốt nghiệp loại giỏi, xuất sắc các ngành công nghệ số, công nghệ thông tin tại các cơ sở giáo dục đại học uy tín trong nước hoặc thuộc nhóm hàng đầu thế giới. Đối với giảng viên, nhà khoa học, yêu cầu đặt ra là có trình độ tiến sĩ trở lên, giữ vai trò quản lý học thuật hoặc có kinh nghiệm nghiên cứu, giảng dạy tại các cơ sở đào tạo, nghiên cứu thuộc tốp 500 thế giới.

Thực tiễn cho thấy, muốn phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, Việt Nam không thể thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao. Và để có được đội ngũ nhân lực này, các trường đại học phải thực sự trở thành trung tâm nghiên cứu, sáng tạo và lan tỏa tri thức, thay vì chỉ dừng lại ở vai trò đào tạo thuần túy.

Phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao vì thế không chỉ là nhiệm vụ riêng của ngành giáo dục, mà là chiến lược tổng thể của quốc gia, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và xã hội. Trong chiến lược ấy, giáo dục đại học giữ vai trò “đầu tàu”, quyết định khả năng Việt Nam nắm bắt cơ hội, vượt qua thách thức và hiện thực hóa khát vọng phát triển trong giai đoạn mới.

Để có nguồn nhân lực chất lượng cao, giáo dục đại học không thể chỉ dừng ở đủ chuẩn đầu ra, mà phải hướng tới năng lực làm việc trong môi trường thực, có khả năng thích ứng nhanh với thay đổi công nghệ. Năng lực tư duy độc lập, phản biện, sáng tạo, thay vì học thuộc - làm theo. Phẩm chất nghề nghiệp, đạo đức, trách nhiệm xã hội, yếu tố quyết định tính bền vững của nguồn nhân lực. Những yêu cầu này sẽ tác động tới yêu cầu tuyển sinh, xây dựng chương trình đào tạo, yêu cầu năng lực đội ngũ, năng lực quản trị của mỗi trường đại học.

NGHIÊM HUÊ