TP.HCM phác họa tầm nhìn 100 năm: Siêu đô thị đa trung tâm, kết nối biển, dẫn dắt tăng trưởng khu vực

Những định hướng ban đầu trong Đề cương Lập quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025-2045, tầm nhìn đến năm 2125 (gọi tắt là Đề cương), do Viện Nghiên cứu Phát triển TP.HCM xây dựng và được UBND TP.HCM phê duyệt, cho thấy thành phố đang tiếp cận một phương thức quy hoạch mới với quy mô và tầm nhìn dài hạn chưa từng có. Đề cương đưa ra nhiều định hướng đáng chú ý, từ xây dựng trung tâm tài chính quốc tế, phát triển các hành lang kinh tế mới, mở rộng không gian đô thị gắn với cảng biển và logistics, đến hình thành mạng lưới hạ tầng hiện đại thích ứng biến đổi khí hậu.

Quang cảnh hội thảo “Quy hoạch tổng thể TP.HCM - tầm nhìn 100 năm”.

Quy hoạch tích hợp cho một siêu đô thị mới

Theo đơn vị soạn thảo, việc lập Quy hoạch Tổng thể TP.HCM xuất phát từ yêu cầu khắc phục những hạn chế của phương pháp quy hoạch truyền thống vốn tồn tại nhiều tầng nấc, thời gian kéo dài và dễ phát sinh chồng chéo giữa các loại quy hoạch.

Khác với cách làm trước đây, quy hoạch lần này được xây dựng theo hướng tích hợp, lồng ghép nội dung của quy hoạch tỉnh và quy hoạch chung thành phố trực thuộc Trung ương theo các quy định pháp luật hiện hành. Cách tiếp cận này được kỳ vọng giúp rút ngắn thời gian chuẩn bị, tạo sự thống nhất trong quản lý phát triển không gian đô thị cũng như đẩy nhanh quá trình triển khai các dự án đầu tư sau khi quy hoạch được phê duyệt.

Đơn vị soạn thảo cho rằng việc tích hợp các nội dung quy hoạch sẽ hạn chế tình trạng trùng lặp giữa các loại quy hoạch khác nhau, đồng thời tạo nền tảng để triển khai dự án ngay sau khi quy hoạch được thông qua, giảm thời gian chờ đợi của nhà đầu tư.

Phạm vi lập quy hoạch bao gồm toàn bộ ranh giới hành chính TP.HCM (sau hợp nhất - NV) với diện tích khoảng 6.772,59 km², gồm 168 đơn vị hành chính với 113 phường, 54 xã và đặc khu Côn Đảo. Ngoài phần đất liền hiện hữu, quy hoạch cũng tính đến các khu vực khai thác lấn biển phục vụ nhu cầu phát triển trong tương lai.

Không gian nghiên cứu được mở rộng vượt ra ngoài địa giới hành chính thành phố, bao gồm các địa phương lân cận như Tây Ninh, Đồng Nai, Đồng Tháp, Lâm Đồng cùng các vùng biển liên quan. Điều này phản ánh cách tiếp cận phát triển theo không gian vùng thay vì chỉ giới hạn trong phạm vi một địa phương.

Theo đề cương, quy hoạch có thời hạn đến năm 2050 nhưng đồng thời nghiên cứu định hướng chiến lược dài hạn với tầm nhìn 100 năm.

Đề cương xác định mô hình phát triển tương lai là siêu đô thị đa trung tâm với hệ thống hạ tầng đồng bộ, quản trị thông minh và khả năng thích ứng hiệu quả trước các thách thức của biến đổi khí hậu. Ảnh: Znews

Khát vọng lọt nhóm 100 thành phố đáng sống nhất thế giới

Tầm nhìn được đặt ra cho TP.HCM là trở thành siêu đô thị bền vững, sáng tạo và đáng sống hàng đầu khu vực châu Á - Thái Bình Dương, phát triển hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế, bảo vệ môi trường, công bằng xã hội và gìn giữ các giá trị văn hóa.

Đến năm 2050, thành phố được định hướng nằm trong nhóm 100 đô thị có chất lượng sống tốt nhất thế giới; đồng thời trở thành một trong những trung tâm kinh tế, tài chính, thương mại, dịch vụ, logistics, du lịch, giáo dục, y tế, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo quan trọng của khu vực.

Trong cấu trúc phát triển quốc gia, TP.HCM tiếp tục được xác định là đầu tàu kinh tế, động lực tăng trưởng và là đầu mối giao thương quốc tế, cửa ngõ kết nối ra biển của vùng và cả nước. Thành phố cũng đóng vai trò lan tỏa phát triển thông qua các hành lang kinh tế Bắc - Nam và Đông - Tây.

Đề cương xác định mô hình phát triển tương lai là siêu đô thị đa trung tâm với hệ thống hạ tầng đồng bộ, quản trị thông minh và khả năng thích ứng hiệu quả trước các thách thức của biến đổi khí hậu.

Một số chỉ tiêu dự kiến cũng cho thấy quy mô rất lớn của đô thị tương lai. Dân số TP.HCM đến năm 2050 được dự báo đạt khoảng 20-22 triệu người. Tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân đặt mục tiêu tối thiểu 10% mỗi năm trong giai đoạn 2025-2050 trong điều kiện thuận lợi. Quy mô GRDP đến năm 2050 được kỳ vọng đạt khoảng 1.200 tỷ USD.

Cùng với đó, diện tích đất xây dựng đô thị dự kiến đạt khoảng 290.000-320.000 ha. Các chỉ số cụ thể sẽ tiếp tục được nghiên cứu, hoàn thiện trong quá trình lập quy hoạch...

TP.HCM tiếp tục củng cố cửa ngõ kinh tế phía Đông, tăng cường liên kết với vùng Đông Nam bộ.

Mở rộng không gian phát triển bằng các hành lang chiến lược

Một trong những điểm đáng chú ý nhất của Đề cương là việc xác định lại các trục kết nối và hành lang phát triển mang tính chiến lược. Theo đó, TP.HCM tiếp tục củng cố cửa ngõ kinh tế phía Đông, tăng cường liên kết với vùng Đông Nam bộ. Trục phát triển này được kỳ vọng hình thành một cụm động lực tăng trưởng lớn, kết nối thành phố với các trung tâm công nghiệp của Đồng Nai và Cảng hàng không quốc tế Long Thành trong tương lai.

Xương sống của hành lang này là mạng lưới hạ tầng giao thông đa phương thức đang được đầu tư gồm các tuyến vành đai, cao tốc và đường sắt. Trong đó có Vành đai 3, Vành đai 4; các tuyến cao tốc TP.HCM - Long Thành - Dầu Giây, Bến Lức - Long Thành, Biên Hòa - Vũng Tàu, TP.HCM - Mộc Bài; cùng các tuyến đường sắt kết nối với sân bay Long Thành.

Ở hướng Tây Nam, quy hoạch nhấn mạnh yêu cầu tăng cường liên kết với vùng Đồng bằng sông Cửu Long. Đây được xem là mối quan hệ bổ trợ lẫn nhau giữa một vùng có thế mạnh về nông nghiệp, thủy sản, du lịch với một đô thị sở hữu hệ thống dịch vụ tài chính, khoa học công nghệ, giáo dục, y tế và logistics phát triển.

Việc tăng cường kết nối giữa hai vùng được kỳ vọng tạo ra các trục động lực mới song song với hệ thống giao thông hiện hữu, đồng thời mở rộng không gian phát triển cho khu vực phía Tây và phía Nam thành phố, đặc biệt là Bình Chánh và Cần Giờ.

Vành đai 3 TP.HCM đang gấp rút hoàn thiện. Ảnh: Nguyễn Minh Tú

Bên cạnh các hướng kết nối truyền thống, Đề cương còn đặt vấn đề kiến tạo những hành lang phát triển hoàn toàn mới. Nổi bật trong số đó là hành lang ven biển phía Nam kéo dài từ Tây sang Đông. Hành lang này tận dụng vị trí kết nối giữa Đồng bằng sông Cửu Long, TP.HCM và Đông Nam bộ, đồng thời gắn với hệ thống Vành đai 3 và Vành đai 4 để thu gom, phân phối hàng hóa xuất nhập khẩu.

Theo định hướng nghiên cứu, hành lang ven biển sẽ kết nối các tỉnh ven biển miền Tây qua khu vực Cần Giờ, sau đó nối trực tiếp đến cụm cảng Cần Giờ - Cái Mép - Thị Vải tại vịnh Gành Rái và có thể kéo dài đến Vũng Tàu. Đây được xem là động lực quan trọng để phát triển kinh tế biển, logistics, đô thị du lịch, đô thị sân bay, khu thương mại tự do và các khu đô thị sinh thái ven biển.

Một hành lang khác cũng được đề xuất là hành lang kinh tế - công nghiệp - đô thị - dịch vụ dọc trục Bắc - Nam. Trục này chạy theo sông Đồng Nai ra vịnh Gành Rái, kết nối các khu công nghiệp, khu đô thị hiện hữu và các khu vực phát triển mới, đồng thời gắn với hành lang kinh tế Mộc Bài - TP.HCM - Vũng Tàu, được xác định là cửa ngõ chiến lược ra biển của cả vùng.

Đề cương cũng đặt ra yêu cầu mở rộng kết nối xa hơn tới các quốc gia Đông Nam Á như Campuchia và Lào thông qua hệ thống đường sắt quốc gia, trong đó có phương án nghiên cứu kết nối tuyến đường sắt TP.HCM - Lộc Ninh qua khu vực cửa khẩu Mộc Bài.

Hành lang ven biển sẽ kết nối các tỉnh ven biển miền Tây qua khu vực Cần Giờ, sau đó nối trực tiếp đến cụm cảng Cần Giờ - Cái Mép - Thị Vải tại vịnh Gành Rái và có thể kéo dài đến Vũng Tàu. Ảnh: V.G.

Mô hình “1 trung tâm - 3 vùng - 1 đặc khu”

Cùng với việc mở rộng các hành lang phát triển, quy hoạch cũng đưa ra định hướng mới về cấu trúc không gian đô thị. Cụ thể TP.HCM được nhìn nhận như một hệ sinh thái đô thị vùng có cấu trúc đa trung tâm, vận hành dựa trên logic kinh tế, chức năng và chuỗi giá trị. Các cực phát triển không cạnh tranh mà bổ trợ cho nhau thông qua kết nối hạ tầng, chia sẻ nguồn lực và điều phối phát triển.

Từ lõi trung tâm hiện hữu, bao gồm khu vực trung tâm tài chính - thương mại truyền thống và trung tâm tài chính đổi mới sáng tạo bên kia sông Sài Gòn, mạng lưới đô thị sẽ mở rộng tới các trung tâm mới tại Dĩ An, Thủ Dầu Một, Bến Cát, Phú Mỹ, Bà Rịa và Vũng Tàu.

Đề cương dự kiến tổ chức không gian phát triển theo mô hình “1 trung tâm - 3 vùng - 1 đặc khu”. Trong đó, “1 trung tâm” là không gian đô thị tổng hợp có tính tích hợp cao, được vận hành theo một tầm nhìn và cơ chế điều phối thống nhất.

Ba vùng chức năng được định vị tương đối rõ nét. Vùng lõi TP.HCM hiện nay giữ vai trò “thủ phủ tài chính và công nghệ cao”, tập trung các hoạt động tài chính, thương mại, văn hóa, du lịch, giáo dục, y tế chất lượng cao và đổi mới sáng tạo.

Vùng Bình Dương được xác định là “thủ phủ công nghiệp”, tập trung phát triển sản xuất công nghệ cao.

Đặc khu Côn Đảo được định hướng trở thành trung tâm du lịch, nghỉ dưỡng, tâm linh và sinh thái. Ảnh: Nguyễn Thị Hậu

Trong khi đó, vùng Bà Rịa - Vũng Tàu đóng vai trò “thủ phủ kinh tế biển”, là cửa ngõ cảng biển quốc tế và trung tâm phát triển logistics, dịch vụ biển, năng lượng gió ngoài khơi cùng các khu thương mại tự do. Riêng đặc khu Côn Đảo được định hướng trở thành trung tâm du lịch, nghỉ dưỡng, tâm linh và sinh thái.

Theo đề cương, mỗi vùng sẽ được định hướng thu hút dòng vốn đầu tư phù hợp với lợi thế riêng, phát triển các chuỗi cung ứng đặc thù và xây dựng chiến lược đối ngoại phù hợp với từng lĩnh vực ưu tiên.

Liên kết giữa các vùng được thực hiện thông qua các hành lang phát triển, đồng thời mở rộng kết nối với Đồng Nai, Tây Ninh và vùng Đồng bằng sông Cửu Long.

Bao quanh cấu trúc này là không gian sinh thái - xanh đóng vai trò vùng đệm, với trục chính là hệ thống sông Sài Gòn, Đồng Nai, Thị Vải cùng các hành lang ven biển.

Đề xuất 10 vùng quản lý phát triển của TP.HCM theo dự thảo Quy hoạch tổng thể TP.HCM tầm nhìn 100 năm do Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia, Bộ Xây dựng phối hợp với Công ty Tư vấn Boston (BCG) thực hiện. Mỗi vùng được xác định theo chức năng chủ đạo, điều kiện đất đai, hạ tầng, môi trường, bản sắc và yêu cầu kiểm soát phát triển.

Hạ tầng giao thông và TOD giữ vai trò then chốt

Về định hướng phát triển giao thông và hạ tầng kỹ thuật. Một trong những yêu cầu được đặt ra là nghiên cứu quy luật khoảng cách và thời gian di chuyển tối ưu, hướng tới mục tiêu thời gian đi lại tối đa khoảng một giờ giữa các trung tâm chức năng chính.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, thành phố dự kiến nâng cao tỷ lệ vận tải hành khách công cộng thông qua mạng lưới metro, LRT và monorail. Các phương án đi ngầm, đi nổi hoặc tận dụng dải phân cách giao thông cũng được đặt ra nhằm tối ưu quỹ đất và giảm chi phí giải phóng mặt bằng.

Bên cạnh các tuyến đường sắt đô thị quy mô lớn, đề cương còn đề xuất nghiên cứu hệ thống đường sắt nhẹ trong khu vực trung tâm phục vụ nhu cầu du lịch, ngắm cảnh và đi lại của người dân.

Sau khi mở rộng không gian phát triển, thành phố cũng cần rà soát, bổ sung các tuyến đường sắt đô thị và phương thức kết nối khác giữa các khu vực để bảo đảm tính đồng bộ.

Đối với giao thông đường thủy, quy hoạch yêu cầu đánh giá tổng thể năng lực khai thác các tuyến sông Sài Gòn, Đồng Nai và Soài Rạp; đồng thời nghiên cứu phương án phân luồng để khai thác hiệu quả hệ thống cảng, đặc biệt là cụm cảng Cần Giờ và Cái Mép - Thị Vải.

Các cảng hiện hữu được định hướng phát triển gắn với đô thị và logistics, tăng cường kết nối với các khu hậu cần sau cảng và mạng lưới vận tải thủy nội địa.

Trục công nghiệp- logistics đa phương thức trong 5 trục chiến lược theo dự thảo Quy hoạch tổng thể TP.HCM tầm nhìn 100 năm do Viện Quy hoạch đô thị và nông thôn quốc gia, Bộ Xây dựng phối hợp với Công ty Tư vấn Boston (BCG) thực hiện.

Hướng tới đô thị xanh, chống chịu khí hậu và bảo đảm an ninh nguồn lực

Cùng với mục tiêu tăng trưởng, Đề cương dành sự quan tâm lớn cho vấn đề môi trường và khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu. Trong lĩnh vực thoát nước và chuẩn bị kỹ thuật, định hướng quy hoạch được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu rủi ro ngập lụt do biến đổi khí hậu và sụt lún đất. Thành phố ưu tiên các giải pháp hạ tầng xanh như hồ điều tiết, công viên ngập nước và bảo vệ các vùng đệm tự nhiên, trong đó có rừng ngập mặn Cần Giờ.

Về thủy lợi và phòng chống thiên tai, các giải pháp được nghiên cứu theo hướng đa mục tiêu, vừa bảo đảm cấp nước, sản xuất, vừa phục vụ ứng phó biến đổi khí hậu và giảm thiểu rủi ro thiên tai.

Hệ thống cấp nước được định hướng theo mô hình liên kết vùng, đa nguồn và bảo đảm an ninh dài hạn. Các nguồn nước mặt từ sông Đồng Nai, sông Sài Gòn cùng các hồ chứa và công trình điều tiết thượng nguồn như hồ Trị An, hồ Dầu Tiếng được xác định là nguồn cấp nước chủ lực cho không gian đô thị mới.

Trong khi đó, lĩnh vực xử lý nước thải và chất thải rắn được định hướng tăng cường tái sử dụng nước thải, đẩy mạnh phân loại rác tại nguồn, giảm dần chôn lấp và ứng dụng công nghệ xử lý hiện đại.

Đối với nghĩa trang, quy hoạch hướng tới mô hình công viên nghĩa trang hiện đại, khuyến khích hỏa táng và phát triển các cơ sở tang lễ văn minh, thân thiện với môi trường.

Ở lĩnh vực năng lượng, thành phố đặt mục tiêu phát triển cơ cấu nguồn điện theo hướng xanh hơn, tăng tỷ trọng năng lượng tái tạo như điện gió, điện mặt trời, kết hợp các nguồn năng lượng chuyển tiếp nhằm giảm phát thải và hướng tới trung hòa carbon.

Cùng với đó là việc nghiên cứu bổ sung hạ tầng lưu trữ, phân phối năng lượng và hệ thống đường ống dẫn khí nhằm bảo đảm vận hành ổn định trong dài hạn.

Trung tâm TP.HCM và khu đô thị mới Thủ Thiêm nhìn từ trên cao. Ảnh: Nguyễn Minh Tú

Đề cương cũng nhấn mạnh vai trò của hạ tầng viễn thông trong tiến trình xây dựng đô thị thông minh, trung tâm tài chính quốc tế, logistics hiện đại và giao thông thông minh.

Đặc biệt, môi trường sinh thái được xác định là một trong những trụ cột phát triển. Quy hoạch hướng tới xây dựng khung bảo tồn sinh thái và không gian chống chịu khí hậu đóng vai trò “lá phổi xanh - vùng đệm nước - vùng dự trữ sinh thái” cho siêu đô thị tương lai.

Hệ thống công viên, mặt nước, sông hồ và hành lang xanh sẽ được phát triển như một bộ phận không thể tách rời của cấu trúc đô thị. Các hành lang sinh thái kết nối khu dự trữ sinh quyển Cần Giờ, rừng phòng hộ, công viên và mặt nước được định hướng hình thành thành một mạng lưới liên hoàn trên quy mô toàn vùng.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là tạo thêm không gian xanh mà còn nâng cao chất lượng sống, cải thiện khả năng thích ứng khí hậu và từng bước hiện thực hóa khát vọng đưa TP.HCM trở thành một trong những đô thị đáng sống hàng đầu thế giới vào giữa thế kỷ này...

Trọng Dân