TPHCM - Đồng Nai: Cực tăng trưởng mới từ 'đô thị kép': Bài 1: Cơ hội kết nối và thúc đẩy kinh tế vùng

Một trung tâm độc lập

Khi còn là một tỉnh, mọi quyết định quan trọng của địa phương thường phải đi qua nhiều tầng nấc. Quy hoạch phải điều chỉnh trong một khung chung rộng hơn, đầu tư hạ tầng phụ thuộc vào sự phân bổ từ trên xuống và những cơ chế đặc thù, nếu có, cũng khó triển khai nhanh và linh hoạt. Đây không phải là điểm yếu riêng của Đồng Nai, mà là đặc điểm phổ biến của mô hình quản lý phân cấp, nơi quyền lực được chia nhỏ để bảo đảm tính kiểm soát, nhưng đồng thời làm giảm tốc độ phản ứng với thực tế.

Khi trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, bản chất vận hành bắt đầu thay đổi. Quyền quyết định được đưa gần hơn với thực tế, ngân sách và đầu tư có tính chủ động cao hơn, khả năng thiết kế chính sách phù hợp với đặc thù địa phương trở nên rõ ràng hơn. Trung ương trong trường hợp này không "làm thay", mà tạo ra một không gian đủ rộng để đô thị đó tự vận hành như một trung tâm thực sự. Sự thay đổi này tạo ra những khác biệt rất cụ thể: tốc độ ra quyết định nhanh hơn, các chính sách ít bị lệch pha hơn và những mô hình mới có thể được thử nghiệm linh hoạt hơn.

Đồng Nai đang đẩy mạnh đầu tư hạ tầng từ hàng không, đường bộ, cảng biển, đường sắt đô thị...

Nhưng sự khác biệt quan trọng nhất không nằm ở kỹ thuật quản lý, mà nằm ở logic phát triển. Trong một thời gian dài, Đồng Nai phát triển trong mối quan hệ gắn chặt với TPHCM. Dù có công nghiệp, có hạ tầng, có tốc độ tăng trưởng cao, nhưng phần lớn vẫn mang tính "theo sau". Do đóng vai trò hỗ trợ, tiếp nhận phần giãn nở của trung tâm, vì vậy Đồng Nai khó thoát khỏi vị trí của một không gian phụ trợ.

Khi được nâng lên thành phố trực thuộc Trung ương, logic đó đảo chiều. Đồng Nai không còn phát triển để phục vụ một trung tâm khác, mà phát triển vì chính nó và vì vai trò của nó trong toàn bộ cấu trúc vùng. Sự thay đổi này không mang tính biểu tượng, mà dẫn đến những chuyển động rất cụ thể.

Trước hết là sự thay đổi trong cách dòng đầu tư lựa chọn. Doanh nghiệp không còn nhìn Đồng Nai như một phương án chi phí thấp thay thế cho TPHCM, mà bắt đầu nhìn nó như một trung tâm có thể vận hành độc lập với đầy đủ điều kiện về hạ tầng, thể chế và thị trường. Điều này giúp giữ lại giá trị tại chỗ, thay vì chỉ đóng vai trò gia công cho trung tâm lớn hơn.

Tiếp theo là sự thay đổi trong cách tổ chức hạ tầng. Thay vì mọi tuyến giao thông và logistics đều hướng về TPHCM, cấu trúc mạng lưới bắt đầu mở ra theo chiều ngang, kết nối nhiều cực phát triển với nhau. Khi đó, vùng không còn phụ thuộc vào một điểm trung tâm duy nhất, những "điểm nghẽn" mang tính hệ thống có cơ hội được giải tỏa. Cuối cùng là sự thay đổi trong phân bố dân cư. Khi có thêm một đô thị đủ mạnh, người dân không còn bị dồn vào một không gian duy nhất để tìm kiếm cơ hội. Họ có thể lựa chọn nơi sống và làm việc phù hợp hơn với nhu cầu của mình. Áp lực lên TPHCM giảm dần, đồng thời những trung tâm sống mới bắt đầu hình thành.

Tuy nhiên, cần nhìn rõ rằng việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương không tự động tạo ra sức mạnh. Nó chỉ mở ra khả năng để tạo ra sức mạnh. Nếu Đồng Nai không tận dụng được mức độ tự chủ mới để tổ chức lại không gian phát triển, xây dựng một hệ sinh thái kinh tế có chiều sâu, đặc biệt là thiết lập được sự kết nối hiệu quả với TPHCM, thì có thể trở thành một đô thị lớn về hình thức nhưng không thực sự đóng vai trò trong hệ thống.

Ngược lại, nếu làm đúng, sự khác biệt sẽ rất rõ. TPHCM không còn phải gánh toàn bộ áp lực phát triển, Đồng Nai không còn là nơi nhận phần dư. Hai đô thị này sẽ trở thành hai cấu phần bổ sung cho nhau trong một hệ thống hoàn chỉnh, nơi mỗi bên làm tốt vai trò của mình và cùng tạo ra giá trị lớn hơn.

Một góc TP.Đồng Nai

Vì vậy, ý nghĩa chiến lược của bước đi này không nằm ở việc có thêm một thành phố trực thuộc Trung ương, mà ở chỗ lần đầu tiên vùng phía Nam có điều kiện để vận hành như một hệ thống hai trung tâm thực sự. Trong một hệ thống như vậy, giá trị không còn được tạo ra tại một điểm duy nhất, mà hình thành trong sự phối hợp giữa nhiều điểm. Chính Đồng Nai là mắt xích giúp sự phối hợp đó trở nên khả thi, thay vì chỉ tồn tại như một ý tưởng trên giấy. Đó là sự thay đổi về "trạng thái tồn tại" của cả một vùng, nơi mà trước đây được nhìn như phần mở rộng của TPHCM, nay có khả năng tự định nghĩa mình như một trung tâm độc lập.

Mô hình đô thị song hành

Trong nhiều thập kỷ, TPHCM giữ vai trò gần như tuyệt đối trong cấu trúc vùng. Nó là nơi hội tụ của dòng vốn, lao động, tri thức và cả những kỳ vọng về cơ hội sống. Các địa phương xung quanh, dù phát triển nhanh, vẫn vận hành trong một logic hướng tâm: phát triển để kết nối với TPHCM, để phục vụ TPHCM và để tận dụng lực hút của TPHCM. Chính điều này tạo nên một cấu trúc đơn cực, nơi mọi dòng chảy đều đổ về một điểm.

Nhưng khi một thực thể đô thị mới được hình thành với quy mô lớn, quỹ đất dồi dào, đặc biệt là được trao quyền tự chủ ngang cấp trung ương, thì cấu trúc đó bắt đầu dịch chuyển. TP.Đồng Nai không còn là "vùng ven", mà trở thành một cực phát triển có khả năng giữ lại và thu hút nguồn lực. Sự thay đổi không diễn ra ồ ạt, nhưng đủ sâu để làm biến đổi cách dòng chảy kinh tế - xã hội vận hành.

Tác động đầu tiên và rõ ràng nhất là sự phân tán của nguồn lực. Trước đây, TPHCM gần như là lựa chọn mặc định cho doanh nghiệp và người lao động. Nhưng khi có một đô thị khác có thể cung cấp không gian rộng hơn, chi phí thấp hơn, hạ tầng mới hơn và cơ chế linh hoạt tương đương thì lựa chọn không còn duy nhất. Một phần doanh nghiệp sản xuất sẽ dịch chuyển ra ngoài, không phải vì TPHCM mất sức hút, mà vì bài toán hiệu quả thay đổi. Một phần người lao động, đặc biệt là tầng lớp trung lưu cũng bắt đầu cân nhắc những nơi có chất lượng sống cân bằng hơn. Sự dịch chuyển này không làm TPHCM suy yếu ngay lập tức, nhưng dần dần bào mòn lợi thế tập trung vốn là nền tảng sức mạnh của nó.

Trục sông Đồng Nai là một trong những nội dung chiến lược để Đồng Nai cùng TPHCM kết nối hạ tầng

Cùng với đó, vai trò của các hạ tầng chiến lược cũng thay đổi. Khi sân bay quốc tế Long Thành không còn được nhìn như một công trình "phục vụ TPHCM", mà trở thành lõi phát triển của một thành phố trực thuộc Trung ương, thì trục kết nối của vùng bắt đầu đảo chiều. TPHCM không còn là điểm duy nhất để đi qua mà trở thành một nút trong một mạng lưới lớn hơn. Sự thay đổi này kéo theo một logic phát triển mới: thay vì mọi thứ dồn về trung tâm, các cực phát triển bắt đầu liên kết ngang với nhau tạo thành một cấu trúc đa cực.

Trong bối cảnh đó, những giới hạn nội tại của TPHCM trở nên rõ nét hơn. Khi còn là lựa chọn gần như duy nhất, các vấn đề như kẹt xe, chi phí sống cao hay áp lực không gian có thể được "chấp nhận" như cái giá phải trả. Nhưng khi xuất hiện những lựa chọn khác, những vấn đề này trở thành yếu tố khiến người ta rời đi. TPHCM khi đó không còn có thể dựa vào quy mô để giữ vai trò, mà buộc phải nâng cấp chất lượng sống và chất lượng phát triển.

Điều này liên quan trực tiếp đến câu chuyện thể chế, thường được nhắc đến dưới dạng "luật đô thị đặc biệt". Trong một giai đoạn, cơ chế đặc thù có thể tạo ra lợi thế vượt trội cho TPHCM. Nhưng khi xuất hiện thêm những đô thị trực thuộc trung ương khác, cũng có nhu cầu và khả năng được trao quyền tương tự, thì lợi thế thể chế không còn mang tính độc quyền. Khi mọi đô thị lớn đều có "công cụ”, thì sự khác biệt không nằm ở công cụ mà ở cách sử dụng. TPHCM khi đó phải đi xa hơn việc xin thêm quyền; phải chứng minh năng lực tổ chức một đời sống đô thị chất lượng cao, nơi con người không chỉ đến để làm việc mà còn muốn gắn bó.

Ở chiều ngược lại, TP.Đồng Nai không phải tự nhiên mà có dân hay có sức sống. Quy mô lớn và quỹ đất rộng chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở việc tạo ra việc làm, xây dựng hệ sinh thái kinh tế và tổ chức không gian sống hợp lý. Dân số không phải là điểm khởi đầu, mà là kết quả của một quá trình. Nếu đô thị mới chỉ dừng ở việc mở rộng không gian và xây dựng hạ tầng, nó có thể rơi vào trạng thái "rộng nhưng rỗng". Nhưng nếu biết tập trung phát triển từng cụm, gắn kết việc làm với nơi ở và tận dụng các lợi thế như công nghiệp, logistics và hạ tầng hàng không, thì dân cư sẽ hình thành một cách tự nhiên và bền vững.

Sự xuất hiện của một TP.Đồng Nai trực thuộc Trung ương sẽ làm thay đổi bản chất của vùng TPHCM từ một hệ thống đơn cực sang đa cực. Đây không phải là sự thay thế, mà là sự tái cân bằng. TPHCM vẫn giữ vai trò trung tâm, nhưng không còn là trung tâm duy nhất. Đồng Nai trở thành một cực mới, cùng với các địa phương khác tạo thành một mạng lưới liên kết linh hoạt hơn.

Trong một cấu trúc như vậy, cạnh tranh không còn dựa vào quy mô hay vị thế hành chính, mà dựa vào khả năng tạo ra giá trị sống. Người dân có quyền lựa chọn nơi ở, doanh nghiệp có quyền lựa chọn nơi đầu tư và các đô thị buộc phải tự hoàn thiện mình để giữ được những lựa chọn đó. Chính sự thay đổi này mới là tác động sâu xa nhất: không phải ở bản đồ, mà ở cách con người di chuyển, làm việc và gắn bó với một không gian.

Việc Đồng Nai chính thức lên thành phố trực thuộc Trung ương từ 30/4/2026 tạo nên mô hình đô thị song hành cùng TPHCM, cả hai hứa hẹn trở thành cực tăng trưởng đột phá cho vùng kinh tế trọng điểm phía Nam.

THUẬN NAM - DUY LUÂN