Thành tựu và thách thức trong trao quyền cho phụ nữ tại Saudi Arabia

Cải thiện vai trò của phụ nữ trong đời sống xã hội và kinh tế

Những thay đổi đó thường được xem là minh chứng cho sự chuyển mình của quốc gia Trung Đông dưới khuôn khổ Tầm nhìn Saudi 2030 (Saudi Vision 2030) - chiến lược đầy tham vọng nhằm hiện đại hóa đất nước và giảm phụ thuộc vào nguồn thu từ dầu mỏ.

Tuy nhiên, trong bài viết "Saudi Vision 2030: Gains and Gaps in Women’s Empowerment", Modern Diplomacy lại cho rằng, đằng sau những bước tiến ấy lại đặt ra một câu hỏi đầy phức tạp: Liệu đây có thực sự là bước tiến hướng tới giải phóng xã hội cho phụ nữ, hay chủ yếu là một phần trong chiến lược phát triển kinh tế, hiện đại hóa và nâng cao hình ảnh quốc tế của nhà nước Saudi Arabia?

Năm 2016, Saudi Arabia chính thức công bố Tầm nhìn Saudi 2030 dưới sự dẫn dắt của Quốc vương Salman bin Abdulaziz Al Saudvà Thái tử Mohammed bin Salman.

Đây là chiến lược cải cách toàn diện nhằm định hình tương lai đất nước, dựa trên các lợi thế như vai trò trung tâm trong thế giới Arab và Hồi giáo, tiềm lực đầu tư mạnh cùng vị trí địa chiến lược quan trọng.

Mục tiêu của chương trình là đưa Saudi Arabia trở thành một quốc gia có tầm ảnh hưởng toàn cầu, đồng thời nâng cao chất lượng sống và mở rộng cơ hội phát triển cho người dân. Về cốt lõi, Tầm nhìn 2030 hướng tới tái định vị nền kinh tế Saudi Arabia thông qua đa dạng hóa các lĩnh vực ngoài dầu mỏ, thu hút đầu tư nước ngoài và xây dựng lực lượng lao động năng động hơn.

Trong lộ trình này, vấn đề phụ nữ cũng được chính phủ Saudi Arabia chú trọng. Các cơ quan chức năng, trong đó có Bộ Nhân lực và Phát triển xã hội, đã đưa mục tiêu nâng cao vị thế phụ nữ vào chương trình cải cách quốc gia.

Hàng loạt chính sách, luật pháp và quy định mới đã được ban hành nhằm cải thiện vai trò của phụ nữ trong cả đời sống xã hội lẫn kinh tế. Phụ nữ dần trở thành một phần quan trọng trong tiến trình cải cách của đất nước.

Bên cạnh đó, việc gia tăng sự tham gia của phụ nữ vào lực lượng lao động không chỉ được xem là mục tiêu xã hội mà còn là yêu cầu kinh tế cấp thiết. Chính phủ Saudi Arabia muốn tận dụng nguồn nhân lực nữ trong các lĩnh vực như du lịch, bán lẻ hay công nghệ để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế.

Vì vậy, có thể nói, quá trình trao quyền cho phụ nữ tại nước này gắn chặt với mục tiêu phát triển quốc gia. Trên thực tế, Saudi Arabia đã đạt được nhiều thay đổi đáng kể như dỡ bỏ lệnh cấm phụ nữ lái xe, mở rộng cơ hội việc làm và tăng sự hiện diện của phụ nữ trong đời sống công cộng.

Nếu so với trước đây, các cải cách này cho thấy sự thay đổi rõ rệt so với những chuẩn mực bảo thủ vốn tồn tại lâu đời trong xã hội Saudi Arabia, mở ra thêm nhiều cơ hội mới cho phụ nữ cả trong cuộc sống cá nhân lẫn sự nghiệp.

Chiến lược quyền lực mềm

Tuy nhiên, khi nhìn sâu hơn, có thể thấy quá trình “trao quyền” này vẫn gắn chặt với chiến lược phát triển kinh tế của nhà nước.

Việc phụ nữ tham gia thị trường lao động thường được nhìn nhận không chỉ dưới góc độ bình đẳng giới mà còn là giải pháp nhằm tăng năng suất lao động và thúc đẩy GDP.

Điều này cũng cho thấy, việc trao quyền cho phụ nữ không hoàn toàn xuất phát từ mục tiêu xã hội thuần túy mà còn là bước đi nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển kinh tế. Trong cách tiếp cận này, phụ nữ là nguồn lực kinh tế quan trọng đối với thành công của Tầm nhìn Saudi 2030.

Bên cạnh yếu tố kinh tế, các cải cách cũng góp phần cải thiện hình ảnh quốc tế của Saudi Arabia. Trong nỗ lực thu hút đầu tư nước ngoài và xây dựng hình ảnh một quốc gia hiện đại, cởi mở hơn, việc mở rộng quyền cho phụ nữ trở thành biểu tượng rõ nét của sự thay đổi.

Theo bài báo, nhiều ý kiến cho rằng đây là một dạng “tự do hóa có kiểm soát” - tức quá trình mở cửa được thực hiện có chủ đích nhằm đưa chính sách trong nước phù hợp hơn với các chuẩn mực quốc tế. Theo đó, trao quyền cho phụ nữ cũng trở thành một phần trong chiến lược quyền lực mềm của Saudi Arabia nhằm nâng cao sức hút trên trường quốc tế.

Dù vậy, toàn bộ quá trình chuyển đổi này vẫn nằm dưới sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước. Những quyền tự do mới được mở rộng nhưng vẫn hoạt động trong khuôn khổ do chính quyền định sẵn.

Tốc độ và phạm vi cải cách không xuất phát từ các phong trào xã hội hay áp lực từ cơ sở mà chủ yếu được triển khai theo hướng “từ trên xuống”. Điều này khiến tiếng nói độc lập trong xã hội dân sự khó phát triển mạnh mẽ hơn. Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng phụ nữ tại Saudi Arabia đang trải qua một nghịch lý: “Có tiến bộ nhưng chưa có đầy đủ quyền tự chủ”.

Những vấn đề còn bỏ ngỏ

Ngày nay, phụ nữ Saudi Arabia có nhiều cơ hội hơn, được tham gia đời sống xã hội nhiều hơn và có mức độ tự do cao hơn trước. Tuy nhiên, khả năng tự định hình tương lai hay tác động trực tiếp tới quá trình cải cách vẫn còn hạn chế.

Sự mở rộng cơ hội chưa đi kèm với việc gia tăng quyền quyết định thực sự. Điều này đặt ra câu hỏi lớn: Liệu có thể gọi là trao quyền thực sự nếu phụ nữ vẫn chưa có đầy đủ khả năng lên tiếng độc lập và tham gia vào quá trình ra quyết định?

Nhiều nhà quan sát cho rằng, tính bền vững của các cải cách sẽ phụ thuộc vào việc chúng có vượt ra khỏi những mục tiêu kinh tế và xây dựng hình ảnh quốc gia hay không. Do đó, Modern Diplomacy nêu rõ, nếu quyền của phụ nữ tiếp tục gắn quá chặt với các ưu tiên kinh tế và chiến lược của nhà nước, những thành quả hiện nay có thể dễ bị tác động khi chính sách thay đổi trong tương lai.

Một sự chuyển đổi lâu dài đòi hỏi những thay đổi sâu rộng hơn về cấu trúc xã hội, không chỉ dừng ở việc phụ nữ tham gia lao động hay xuất hiện nhiều hơn trong đời sống công cộng, mà còn phải có tiếng nói, quyền đại diện và khả năng tự quyết thực sự.

Có thể thấy, những thay đổi dưới khuôn khổ Saudi Vision 2030 vừa phản ánh bước tiến đáng kể, vừa cho thấy những giới hạn của mô hình hiện đại hóa do nhà nước dẫn dắt.

Sau cùng, vấn đề không chỉ nằm ở việc Saudi Arabia có thay đổi hay không, mà là liệu những thay đổi đó có dẫn tới sự trao quyền bền vững cho phụ nữ hay không. Bởi, trao quyền thực sự không chỉ là tham gia thị trường lao động hay được công nhận trong đời sống xã hội, mà còn là khả năng tự quyết định tương lai của chính mình.

Đó cũng được xem là bài toán lớn còn bỏ ngỏ trong tiến trình chuyển mình của Saudi Arabia hiện nay.

Tựu trung, hành trình thúc đẩy bình đẳng giới trong khuôn khổ Tầm nhìn Saudi 2030 cho thấy cả những bước tiến rõ rệt lẫn các giới hạn. Dù các cải cách đã góp phần thay đổi chuẩn mực xã hội và tạo thêm cơ hội cho phụ nữ, song chúng vẫn gắn chặt với nhu cầu phát triển kinh tế và chiến lược nâng cao vị thế quốc tế của đất nước.

Mô hình cải cách từ trên xuống này tiếp tục đặt ra nhiều câu hỏi về chiều sâu, tính độc lập và khả năng duy trì lâu dài của quá trình trao quyền cho phụ nữ tại Saudi Arabia.

Với quốc gia Trung Đông, thách thức lớn nhất trong thời gian tới sẽ là liệu các cải cách hiện nay có thể tiến xa hơn để thực sự tạo ra quyền tự chủ và vai trò đại diện cho phụ nữ hay không. Chỉ khi đó, trao quyền cho phụ nữ mới thực sự trở thành nền tảng lâu dài cho sự phát triển xã hội, thay vì chỉ là một phần trong chiến lược quốc gia.

Năm 2016, Saudi Arabia đưa ra Tầm nhìn Saudi 2030. Kể từ đó, chính phủ nước này đã gấp rút thực hiện một loạt thay đổi mạnh mẽ, dỡ bỏ lệnh cấm hàng thập kỷ đối với việc phụ nữ lái xe, nới lỏng quy định về trang phục, yêu cầu trả lương ngang nhau. Năm 2020, Saudi Arabia cho phép phụ nữ làm việc trong những công việc và ngành công nghiệp nguy hiểm.

Nếu như trước năm 2006, không có trường đại học nào trong nước chấp nhận nữ sinh viên kỹ thuật, bất kỳ cô gái Saudi Arabia nào muốn học ngành này đều phải ra nước ngoài để học; thì kể từ năm 2016, các khoa kỹ thuật trên khắp đất nước Trung Đông này đã bắt đầu mở cửa cho phụ nữ...

(theo Modern Diplomacy)

Ngọc Anh