Tổng thống Donald Trump nên gia hạn Hiệp ước New START

Ảnh: Sunday Times

Mỹ đang tiến gần một mốc quan trọng trong quản lý rủi ro hạt nhân, khi Hiệp ước Cắt giảm vũ khí chiến lược mới (New START) - thỏa thuận kiểm soát vũ khí cuối cùng còn lại giữa Mỹ và Nga dự kiến hết hiệu lực vào ngày 5/2 tới. Được ký năm 2010, New START góp phần kiềm chế cạnh tranh hạt nhân giữa hai kho vũ khí lớn nhất thế giới thông qua việc áp trần số đầu đạn và phương tiện mang, đồng thời thiết lập cơ chế thanh sát và trao đổi dữ liệu.

Năm 2023, Nga đình chỉ thanh sát và ngừng trao đổi dữ liệu theo cơ chế hiệp ước, viện dẫn phản đối đối với sự hỗ trợ của Mỹ và Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) dành cho Ukraine. Tuy vậy, Moscow tuyên bố vẫn duy trì các giới hạn vũ khí và sau đó đề xuất gia hạn những giới hạn này thêm một năm nếu Mỹ có động thái tương tự.

Cả hai bên đều bày tỏ quan tâm tới đối thoại kiểm soát vũ khí hạt nhân trong tương lai. Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng nhiều lần đề cập khả năng tiến hành các cuộc đàm phán “phi hạt nhân hóa” với Nga và Trung Quốc, song đến nay Washington chưa đưa ra phản hồi chính thức đối với đề nghị gia hạn mới nhất từ phía Tổng thống Vladimir Putin.

Trong bối cảnh này, câu hỏi đặt ra không chỉ là mức độ tin cậy giữa hai bên mà còn là cách Mỹ lựa chọn quản lý môi trường chiến lược đang ngày càng phức tạp.

“Bài toán hai đối thủ”

Một trong những lập luận từ Mỹ phản đối việc gia hạn New START là hiệp ước này không đề cập đến sự mở rộng nhanh chóng kho vũ khí của Trung Quốc. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, chính yếu tố này lại làm nổi bật vai trò của thỏa thuận.

Lần đầu tiên trong nhiều thập kỷ, Washington phải tính đến việc răn đe đồng thời hai cường quốc hạt nhân lớn có lực lượng đang phát triển song song. Trung Quốc được cho là đang xây dựng thêm các bãi phóng tên lửa, mở rộng sản xuất đầu đạn. Nếu New START không còn hiệu lực, Mỹ sẽ phải đối mặt đồng thời với sự bất định về quỹ đạo phát triển lực lượng của cả Nga lẫn Trung Quốc, buộc các nhà hoạch định quốc phòng chuẩn bị cho những kịch bản mở rộng tối đa ở cả hai hướng.

Cách tiếp cận này kéo theo chi phí rất lớn. Chương trình hiện đại hóa hạt nhân của Mỹ trong ba thập kỷ tới được ước tính tiêu tốn hơn 1.500 tỷ USD và đã ghi nhận tình trạng vượt ngân sách, chậm tiến độ. Trong môi trường cạnh tranh không bị ràng buộc, áp lực dự trù theo kịch bản xấu nhất có thể gia tăng, làm giảm tính dự báo - yếu tố quan trọng đối với ổn định chiến lược và quản lý khủng hoảng.

Một năm gia hạn, nếu đi kèm với việc từng bước khôi phục trao đổi dữ liệu hoặc thanh sát tại chỗ, có thể giúp giảm mức độ bất định, qua đó cho phép Washington tập trung nhiều hơn vào việc đánh giá thế trận hạt nhân đang thay đổi của Trung Quốc. Theo cách nhìn này, duy trì giới hạn với Nga không làm phức tạp thêm “bài toán hai đối thủ”, mà phần nào giảm áp lực chiến lược tổng thể.

Giá trị của khuôn khổ pháp lý

Một chỉ trích khác cho rằng, trong bối cảnh Nga đã đình chỉ nhiều cơ chế thực thi, việc gia hạn sẽ thiếu ý nghĩa thực tế. Tuy nhiên, New START không chỉ là các hoạt động thanh sát cụ thể, mà còn là một cấu trúc pháp lý và thể chế.

Hiệp ước thiết lập các định nghĩa, quy tắc tính toán, quy trình thông báo và Ủy ban Tham vấn song phương - cơ chế xử lý các vấn đề kỹ thuật và tuân thủ. Ngay cả khi một số hoạt động bị gián đoạn, việc hiệp ước còn hiệu lực vẫn giữ lại nền tảng để khôi phục cơ chế kiểm chứng trong tương lai.

Kinh nghiệm cho thấy, các cơ chế kiểm chứng không dễ dàng tái lập một khi đã sụp đổ hoàn toàn. Theo các nhà phân tích, nếu New START hết hiệu lực, toàn bộ cấu trúc này sẽ biến mất, và việc xây dựng một hiệp ước mới từ đầu có thể mất nhiều năm, phụ thuộc vào điều kiện chính trị thuận lợi ở cả hai phía.

Tính toán chiến lược của các bên

Việc Nga đề xuất gia hạn hiệp ước được các chuyên gia nhìn nhận là xuất phát từ tính toán chiến lược. Với quy mô kinh tế và ngân sách quốc phòng thấp hơn Mỹ, các chuyên gia cho rằng, Moscow có lợi ích trong việc tránh một giai đoạn Mỹ mở rộng năng lực hạt nhân hoàn toàn không bị ràng buộc.

Ở chiều ngược lại, kiềm chế cạnh tranh cũng phục vụ lợi ích của Washington. Minh bạch dù ở mức hạn chế có thể hỗ trợ đánh giá tình báo, giảm áp lực ngân sách theo kịch bản xấu nhất và tạo điều kiện ưu tiên nguồn lực hiện đại hóa hiệu quả hơn. Gia hạn ngắn hạn cũng không đồng nghĩa với việc Mỹ phải từ bỏ các chương trình hiện đại hóa đã lên kế hoạch.

Tác động vượt ngoài quan hệ song phương

Tình trạng kiểm soát vũ khí Mỹ - Nga có ảnh hưởng rộng hơn đến môi trường an ninh toàn cầu. Khi các cường quốc hạt nhân lớn thu hẹp minh bạch và giới hạn, các đồng minh có thể đặt câu hỏi về độ tin cậy của răn đe mở rộng và tính bền vững của trật tự hạt nhân hiện nay.

Những năm gần đây, tín hiệu hạt nhân của Nga đã làm dấy lên các cuộc tranh luận trong NATO về bố trí lực lượng tiền phương và chia sẻ gánh nặng. Tại Đông Á, thảo luận về năng lực hạt nhân độc lập tại một số nước cũng xuất hiện thường xuyên hơn. Trong bối cảnh Iran và Triều Tiên tiếp tục phát triển năng lực, còn tiến trình rà soát Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) gặp nhiều khó khăn, cách hành xử của các cường quốc hạt nhân có tác động đáng kể tới chuẩn mực không phổ biến.

Gia hạn New START, dù ngắn hạn, có thể được xem là tín hiệu cho thấy các bên vẫn duy trì cam kết nhất định đối với minh bạch và quản lý rủi ro.

Lựa chọn thực dụng

Xét tổng thể, lựa chọn trước mắt của Nga và Mỹ không phải giữa một cơ chế kiểm chứng hoàn hảo và không có thỏa thuận, mà là giữa việc duy trì một khuôn khổ còn khả năng hỗ trợ minh bạch trong tương lai, hay bước vào giai đoạn cạnh tranh hạt nhân không bị ràng buộc và mức độ mù mờ cao hơn.

Trong bối cảnh môi trường an ninh quốc tế biến động, nhiều ý kiến cho rằng, việc Washington chấp nhận gia hạn ngắn hạn, song song với nỗ lực từng bước khôi phục các biện pháp minh bạch và coi đây là cầu nối cho các thảo luận dài hạn là một phương án mang tính thực dụng.

Cách tiếp cận này không dựa trên sự tin tưởng tuyệt đối, mà trên đánh giá rằng một môi trường có ít nhất những “hàng rào” an toàn tối thiểu có thể giúp quản lý rủi ro hiệu quả hơn so với kịch bản cạnh tranh hoàn toàn không giới hạn.

Hồng Nhung