Tòa án chuyên biệt – thiết chế tư pháp mới cho Trung tâm tài chính quốc tế

Thiết chế tư pháp dành cho một không gian kinh doanh đặc thù

Ngày 11/12/2025, tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV thông qua Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế với 438/444 đại biểu Quốc hội có mặt tán thành. Luật gồm 5 chương, 44 điều và có hiệu lực từ ngày 1/1/2026.

Tòa án chuyên biệt – thiết chế tư pháp mới cho Trung tâm tài chính quốc tế.

Đây là lần đầu tiên Việt Nam ban hành một đạo luật riêng về Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế. Việc hình thành thiết chế này gắn với chủ trương xây dựng Trung tâm tài chính quốc tế tại Việt Nam và yêu cầu tạo lập môi trường pháp lý đủ sức hấp dẫn các nhà đầu tư, tổ chức tài chính trong và ngoài nước.

Theo Tòa án nhân dân tối cao, mục tiêu của việc xây dựng Luật là hình thành một Tòa án chuyên biệt chuyên nghiệp thuộc hệ thống Tòa án nhân dân; tạo cơ chế giải quyết tranh chấp đặc thù, tiệm cận thông lệ quốc tế; đồng thời góp phần xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, ổn định và củng cố niềm tin của nhà đầu tư.

Sự ra đời của Tòa án chuyên biệt vì vậy không đơn thuần là bổ sung thêm một cơ quan xét xử. Thiết chế này được đặt trong tổng thể xây dựng một hệ sinh thái pháp lý phù hợp với hoạt động tài chính, đầu tư, kinh doanh có tính quốc tế cao.

Luật xác định những nguyên tắc quan trọng trong tổ chức và hoạt động của Tòa án chuyên biệt như độc lập theo thẩm quyền xét xử; Thẩm phán xét xử độc lập và chỉ tuân theo pháp luật; bảo đảm xét xử sơ thẩm, phúc thẩm; thực hiện tranh tụng; giải quyết vụ việc công bằng, minh bạch, khách quan, nhanh chóng và hiệu quả.

Đáng chú ý, thủ tục tố tụng tại đây được xác định theo hướng linh hoạt, đặc thù, phù hợp chuẩn mực và thông lệ quốc tế.

Thẩm quyền tập trung vào đầu tư, kinh doanh

Một trong những nội dung quan trọng nhất của Luật là xác định phạm vi tranh chấp thuộc thẩm quyền của Tòa án chuyên biệt.

Theo Điều 13, Tòa án chuyên biệt có thẩm quyền giải quyết các vụ việc về đầu tư, kinh doanh giữa các Thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với nhau hoặc giữa Thành viên Trung tâm với tổ chức, cá nhân khác không phải Thành viên, trừ những vụ việc liên quan đến lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước.

Tòa án này còn giải quyết yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài, phán quyết của Trọng tài nước ngoài đối với các tranh chấp thuộc phạm vi Luật quy định; đồng thời giải quyết các yêu cầu liên quan đến hoạt động trọng tài thương mại.

Như vậy, thiết chế mới không thay thế hệ thống Tòa án hiện hành trong việc giải quyết mọi tranh chấp kinh doanh, thương mại. Thẩm quyền được xác định gắn trực tiếp với hoạt động và các chủ thể của Trung tâm tài chính quốc tế.

Đây là điểm có ý nghĩa đối với doanh nghiệp và nhà đầu tư. Trong các giao dịch tài chính, đầu tư xuyên biên giới, khả năng dự báo về cơ quan giải quyết tranh chấp, thủ tục tố tụng và hiệu lực của phán quyết là một trong những yếu tố được cân nhắc khi quyết định đầu tư.

Luật cũng trao cho Tòa án chuyên biệt những công cụ quản lý vụ việc như yêu cầu các bên giao nộp, công bố và xuất trình tài liệu, chứng cứ; triệu tập người làm chứng; áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời. Đồng thời, Tòa án khuyến khích các bên thương lượng, hòa giải hoặc sử dụng những phương thức giải quyết tranh chấp thay thế khác.

Tố tụng được thiết kế theo hướng linh hoạt

Điểm đáng chú ý của Luật nằm ở việc thiết kế một cơ chế tố tụng có những đặc thù phù hợp với môi trường tài chính quốc tế.

Tòa án chuyên biệt được tổ chức với Tòa Sơ thẩm và Tòa Phúc thẩm. Các bên có quyền kháng cáo bản án, quyết định sơ thẩm theo quy định. Thời hạn kháng cáo là 15 ngày kể từ ngày tuyên án hoặc nhận được bản án, quyết định.

Khi vụ việc được đưa ra xét xử phúc thẩm, Hội đồng xét xử gồm ba Thẩm phán. Tòa Phúc thẩm có quyền giữ nguyên, sửa hoặc hủy bản án, quyết định của Tòa Sơ thẩm và thực hiện các thẩm quyền khác theo quy định.

Một điểm rất đáng chú ý là bản án, quyết định phúc thẩm của Tòa án chuyên biệt là quyết định cuối cùng và không bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm.

Quy định này cho thấy yêu cầu về tính chung thẩm và khả năng xác định sớm kết quả pháp lý được đặt ở vị trí quan trọng. Đối với các giao dịch tài chính, đầu tư có giá trị lớn, thời gian giải quyết tranh chấp kéo dài có thể làm gia tăng đáng kể chi phí và rủi ro cho các bên.

Bên cạnh các quy định trực tiếp trong Luật, nhiều vấn đề về trình tự, thủ tục sẽ được cụ thể hóa trong Quy tắc tố tụng do Tòa án nhân dân tối cao quy định. Vì vậy, hiệu quả thực tế của mô hình mới còn phụ thuộc đáng kể vào quá trình hoàn thiện các quy định hướng dẫn và tổ chức vận hành.

Từ hành lang pháp lý đến niềm tin của nhà đầu tư

Việc xây dựng một Trung tâm tài chính quốc tế không chỉ phụ thuộc vào quy mô thị trường, chính sách thuế, hạ tầng tài chính hay khả năng kết nối dòng vốn. Một yếu tố quan trọng khác là mức độ tin cậy của hệ thống pháp lý và cơ chế giải quyết tranh chấp.

Trong môi trường tài chính quốc tế, nhà đầu tư cần biết khi tranh chấp xảy ra, quyền và nghĩa vụ của họ sẽ được xác định theo một quy trình nào, thời gian giải quyết ra sao và bản án có khả năng được thi hành như thế nào.

Luật Tòa án chuyên biệt vì vậy bổ sung một mắt xích quan trọng vào kiến trúc pháp lý của Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam.

Trong bối cảnh Việt Nam muốn nâng cao chất lượng thu hút đầu tư và tham gia sâu hơn vào các dòng chảy tài chính quốc tế, giá trị của Tòa án chuyên biệt sẽ được đo bằng thực tiễn vận hành: Mức độ chuyên nghiệp của đội ngũ Thẩm phán, tính minh bạch và khả năng dự báo của thủ tục, thời gian giải quyết vụ việc cũng như hiệu quả thi hành bản án.

Với những quyết tâm để yêu cầu đó được bảo đảm, Tòa án chuyên biệt không chỉ là nơi giải quyết tranh chấp mà còn có thể trở thành một cấu phần tạo dựng niềm tin pháp lý – yếu tố đặc biệt quan trọng đối với sức cạnh tranh của Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam.

Mai Thoa