Tỉnh táo giữa 'bão' thông tin: Bản lĩnh của người trẻ trong thời đại số

Cựu sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền Phạm Khánh Ly (ngoài cùng bên phải) và bạn bè luôn tiếp nhận thông tin từ những nguồn chính thống. Ảnh: NVCC

“Chậm lại một nhịp”

Bạn Phạm Khánh Ly, cựu sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền cho biết: “Đối diện với một bài viết mang tính giật gân, một video chia rẽ hay những luận điệu kích động, hành động đầu tiên của em chính là “chậm lại một nhịp” để quan sát.

Thói quen đọc thêm các bình luận bên dưới, đặc biệt là những phân tích đa chiều nhận được nhiều sự tương tác giúp mỗi người nhìn nhận vấn đề từ nhiều góc độ khác nhau. Cùng với đó, em sẽ chủ động tìm đến các cơ quan báo chí chính thống để kiểm chứng thông tin”.

Khánh Ly cho rằng ít tương tác trực tiếp hay thả mình vào những cuộc tranh luận vô bổ trên mạng chính là biểu hiện của sự làm chủ bản thân. Việc cẩn trọng ấy bắt nguồn từ sự thấu hiểu rằng: Mình không phải lúc nào cũng đủ khách quan, cũng không có đầy đủ chuyên môn hay thẩm quyền để vội vàng đưa ra kết luận cho một vấn đề phức tạp. Việc bình luận hay chia sẻ thiếu cân nhắc có thể vô tình tiếp tay cho những ngọn lửa độc hại lan rộng.

Theo Khánh Ly, hiện nay, ngày càng có nhiều bạn trẻ thể hiện nhận thức, trách nhiệm rất cao trước những thông tin chính trị, kinh tế - xã hội, văn hóa… của đất nước. Các bạn không ngừng lan tỏa những giá trị tốt đẹp, tìm tòi, học hỏi, nâng cao sự hiểu biết về các lĩnh vực, đặc biệt là các kiến thức pháp luật để có một hành trang vững chắc trên hành trình học tập, làm việc.

Khi đối mặt với những tin giả, thông tin xuyên tạc, chống phá hay những nội dung xấu có nguy cơ lệch lạc tư tưởng của những người xung quanh, các bạn không chọn cách im lặng né tránh mà dũng cảm lên tiếng cảnh báo, kiên trì chia sẻ những thông tin chính xác, minh bạch và thể hiện rõ sự tỉnh táo, tinh thần trách nhiệm trên không gian mạng.

Tăng "sức đề kháng" từ nhận thức

Bí thư Đoàn phường Đống Đa (Hà Nội) Nguyễn Mai Anh cho biết, điều đáng lưu ý nhất hiện nay là các thông tin xấu độc, xuyên tạc không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới những hình thức dễ nhận diện. Nhiều nội dung được trộn lẫn trong các video ngắn, những câu chuyện tưởng như giải trí, những vấn đề đang gây tranh luận trong xã hội, thậm chí được cắt ghép từ một phần thông tin có thật để tạo cảm giác đáng tin cậy.

Thủ đoạn thường thấy là đánh vào tâm lý tò mò, thích tranh luận, thích thể hiện chính kiến của người trẻ; lợi dụng những vấn đề xã hội đang được quan tâm để kích thích cảm xúc trước khi người tiếp nhận kịp kiểm chứng thông tin. Từ một thông tin sai lệch ban đầu, đối tượng xấu có thể từng bước dẫn dắt sang tâm lý hoài nghi, phủ nhận, cực đoan hóa nhận thức.

Bí thư Đoàn phường Đống Đa Nguyễn Mai Anh. Ảnh: NVCC

Qua quá trình làm công tác Đoàn và đồng hành cùng thanh niên, chị Nguyễn Mai Anh đánh giá, phần lớn các bạn trẻ hiện nay rất năng động, có kiến thức, khả năng tiếp cận công nghệ nhanh và ý thức pháp luật ngày càng tốt hơn. Đặc biệt, nhiều bạn chủ động tìm hiểu các vấn đề của đất nước, quan tâm tới cộng đồng và sẵn sàng tham gia những hoạt động có ích.

Tuy nhiên, theo Mai Anh, vẫn còn một bộ phận thanh niên có kỹ năng kiểm chứng thông tin chưa tốt, dễ bị cuốn theo những nội dung mang tính giật gân, cảm tính. Đôi khi, họ coi việc chia sẻ, bình luận trên mạng chỉ là hành động cá nhân mà chưa ý thức đầy đủ rằng mỗi cú “nhấp chuột” cũng có thể tạo ra một tác động xã hội lớn.

“Để bảo vệ thanh niên trên môi trường số hôm nay không thể chỉ là việc ngăn các bạn tiếp xúc với thông tin xấu, mà quan trọng hơn là phải giúp người trẻ hình thành “sức đề kháng thông tin”. Người trẻ cần biết đặt câu hỏi, kiểm chứng nguồn, phân biệt giữa phản biện có căn cứ với sự xuyên tạc, kích động.

Một người trẻ có tư duy độc lập, có kiến thức và có khả năng kiểm chứng thông tin chính là “lá chắn” vững chắc nhất trước những tác động tiêu cực trên không gian mạng”, Bí thư Đoàn phường Đống Đa Nguyễn Mai Anh nhấn mạnh.

Vì thế, Đoàn Thành niên phường Đống Đa chú trọng việc cung cấp và lan tỏa thông tin chính thống trên các nền tảng số, đặc biệt là những nội dung liên quan trực tiếp đến thanh niên. Đoàn phường nỗ lực đổi mới cách thể hiện để thông tin chính thống không khô cứng, mà ngắn gọn, trực quan, dễ tiếp cận hơn.

“Thời gian qua, chúng tôi đã xây dựng chuỗi video tuyên truyền pháp luật trên mạng xã hội theo hướng gần gũi, “bắt trend” với người trẻ. Các clip được đăng tải đã thu hút hàng triệu lượt xem trên không gian mạng, trong đó clip cao nhất có tới 7 triệu lượt xem. Điều này cho thấy mức độ lan tỏa của cách thức tuyên truyền mới”, chị Nguyễn Mai Anh cho biết.

Đoàn viên, thanh niên phường Đống Đa chú trọng lan tỏa thông tin chính thống trên các nền tảng số. Ảnh: NVCC

Giáo dục kỹ năng số và kỹ năng pháp lý phải trở thành một bộ phận của giáo dục thế hệ trẻ

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường, giảng viên Luật hình sự, Khoa Luật và Lý luận chính trị, Trường Đại học Thủy Lợi cho rằng, trên mạng xã hội có nhiều thông tin được tạo ra, chỉnh sửa, bóp méo hoặc trình bày theo cách làm cho người tiếp nhận hiểu sai về một sự kiện, con người hoặc vấn đề, trong khi nội dung đó không đúng với sự thật khách quan.

Thậm chí, một số tổ chức, cá nhân có động cơ xấu có thể lợi dụng không gian mạng để thực hiện chiến dịch thông tin, trong đó có việc xuyên tạc, kích động, gây mất đoàn kết trong nhân dân, tạo ra các mâu thuẫn xung đột trong xã hội, gây mất ổn định trật tự an toàn xã hội.

Đối tượng trẻ tuổi thường trở thành nhóm dễ bị tác động. Vì vậy, việc trang bị cho giới trẻ về khả năng nhận diện tin giả, thông tin sai sự thật, thông tin xuyên tạc, kích động và biết cách ứng xử đúng pháp luật trên không gian mạng là một kỹ năng sống hết sức cần thiết.

Tiến sĩ, luật sư Đặng Văn Cường. Ảnh: Phan Anh

Luật sư Đặng Văn Cường cho rằng, một số dấu hiệu thường thấy của tin giả là tiêu đề giật gân, kích động cảm xúc, đặc biệt là gây sợ hãi, phẫn nộ hoặc tò mò; không ghi rõ nguồn hoặc nguồn không đáng tin cậy; trích dẫn “một nguồn tin nội bộ”, “một người quen trong cơ quan chức năng” nhưng không có căn cứ kiểm chứng; hình ảnh, video không phù hợp với thời gian, địa điểm của sự kiện.

Cùng với đó là thông tin được chia sẻ hàng loạt nhưng không có báo chí chính thống hoặc cơ quan có thẩm quyền xác nhận; cố tình sử dụng những từ ngữ cực đoan như “sốc”, “khẩn cấp”, “chấn động”, “100% sự thật”, “hãy chia sẻ ngay trước khi bị xóa”. Đặc biệt nguy hiểm là những thông tin đánh vào tâm lý, định kiến, sự bức xúc hoặc lòng tham của người sử dụng mạng xã hội.

Theo luật sư Đặng Văn Cường, cần thực hiện đồng bộ các giải pháp từ hoàn thiện chính sách, pháp luật đến các giải pháp tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật, tổ chức thực hiện; giải pháp về yếu tố kỹ thuật, con người, cơ chế phối hợp, kiểm soát và hợp tác quốc tế thì mới kiểm soát tốt việc phát tán, truyền tin giả, nhằm đảm bảo an ninh, an toàn trên không gian mạng.

Khi sử dụng mạng xã hội, các bạn trẻ cần hình thành một nguyên tắc “5 không”: Không tin ngay; không chia sẻ ngay; không bình luận theo cảm xúc; không tham gia các nhóm có nội dung kích động, cực đoan, vi phạm pháp luật; không biến mình thành công cụ phát tán thông tin chưa được kiểm chứng.

Khi gặp một thông tin bất thường, hãy dừng lại và tự hỏi: Nguồn ở đâu? Ai đăng? Có bằng chứng không? Báo chí chính thống nói gì? Cơ quan chức năng đã xác nhận chưa? Người đăng thông tin có mục đích gì?.

Chỉ cần hình thành được thói quen đặt ra những câu hỏi đó, các bạn trẻ đã có thêm một “hàng rào” rất quan trọng để tự bảo vệ mình.

Bên cạnh đó, giáo dục kỹ năng số và kỹ năng pháp lý phải trở thành một bộ phận của giáo dục thế hệ trẻ. Các nhà trường không chỉ dạy sinh viên cách sử dụng công nghệ mà phải dạy cách sống có trách nhiệm trong môi trường số.

Các trường học, trường đại học có thể tổ chức những chương trình thực hành nhận diện tin giả; hướng dẫn sinh viên kiểm chứng hình ảnh, video, nguồn tin; phân tích các tình huống pháp lý thực tế; phổ biến quy định của Luật An ninh mạng và pháp luật hình sự.

Theo Điều 117 Bộ luật Hình sự, hành vi tuyên truyền, xuyên tạc, kích động chống Nhà nước và đáp ứng đầy đủ các dấu hiệu cấu thành tội phạm thì có thể bị xem xét xử lý về tội "Làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam". Người vi phạm sẽ bị phạt tù từ 5-12 năm. Phạm tội trong trường hợp đặc biệt nghiêm trọng thì bị phạt tù từ 10-20 năm.

Hồng Giang