Thư viện cơ sở - nền móng của xã hội học tập

Nhân rộng mô hình tủ sách cộng đồng

Nhà cải cách giáo dục người Mỹ, Horace Mann (1796 - 1859) từng nói: “Nếu tôi có quyền thế, tôi sẽ đem sách mà gieo rắc khắp mặt địa cầu như người ta gieo lúa trong luống cày vậy”. Nếu quan tâm đời sống văn hóa đọc trên địa bàn tỉnh thời gian qua sẽ nhận thấy tinh thần khuyến đọc đang dần được hiện thực hóa tại Bắc Ninh.

Cán bộ phường Nếnh tra cứu tài liệu sách báo tại Thư viện Thân Nhân Trung.

Những năm gần đây, nhiều mô hình mới được hình thành và lan tỏa tại các địa phương như: Tủ sách thôn làng, tủ sách dòng họ, tủ sách tư nhân phục vụ cộng đồng, thư viện trong chùa, thư viện danh nhân, dự án sách trong bệnh viện, thư viện trong trại giam hay cơ sở cai nghiện…

Cùng với thành lập tủ sách, thư viện, các hoạt động giới thiệu sách, tọa đàm, sinh hoạt chuyên đề cũng được lồng ghép, góp phần nâng cao dân trí và tạo dựng môi trường văn hóa lành mạnh ngay từ cơ sở.

Nhiều câu lạc bộ sách, nhóm đọc sách quy mô nhỏ cũng hoạt động linh hoạt, phù hợp với từng nhóm đối tượng bạn đọc... Sự đa dạng về mô hình và cách thức hoạt động của các thư viện, tủ sách cộng đồng góp phần “phủ sóng” văn hóa đọc, đưa sách đến gần hơn với người dân, từng bước mở rộng đối tượng bạn đọc.

Thư viện Thân Nhân Trung tại phường Nếnh được thành lập từ tháng 12/2024 trong không gian khu di tích Đền thờ Tiến sĩ Thân Nhân Trung. Tại đây có hơn 2.000 đầu sách thuộc nhiều lĩnh vực như lịch sử, địa lý, khoa học, văn học cùng các ấn phẩm về Chủ tịch Hồ Chí Minh... Thư viện được đầu tư đồng bộ gắn với không gian văn hóa của di tích.

Chị Trần Thị Nhã, viên chức Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Nếnh, cán bộ phụ trách Thư viện cho biết: “Thư viện Thân Nhân Trung mở cửa giờ hành chính từ thứ Hai đến thứ Sáu hằng tuần, phục vụ người dân địa phương, du khách và học sinh đến đọc sách tại chỗ. Do chưa có hệ thống quản lý bạn đọc và cơ chế kiểm soát mượn - trả nên Thư viện hiện chưa cho mượn sách về nhà. Thời gian tới, chúng tôi sẽ tham mưu với lãnh đạo địa phương tăng cường phối hợp với các nhà trường tổ chức hoạt động ngoại khóa, lồng ghép đọc sách với giáo dục lịch sử, bổ sung các đầu sách về danh nhân Thân Nhân Trung nhằm phục vụ tốt hơn nhu cầu đọc của người dân và du khách”.

Để thư viện hoạt động hiệu quả

Sau khi sáp nhập đơn vị hành chính, ngày 16/7/2025, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Bắc Ninh đã ban hành Công văn số 74-CV/TU về tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo việc quản lý và sử dụng sách ở cơ sở. Tháng 8/2025, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành hướng dẫn thành lập thư viện công cộng cấp xã sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Đến tháng 2/2026, toàn tỉnh có 29/99 xã, phường thành lập thư viện công cộng, các địa phương còn lại đang tiếp tục hoàn thiện hồ sơ và điều kiện theo quy định. Một số xã, phường như: Bắc Giang, Đa Mai, Sơn Động, Việt Yên, Thuận Thành, Tân Chi, Phù Khê… đã chủ động triển khai hiệu quả.

Học sinh tìm hiểu thông tin tại Thư viện Bắc Ninh số 2.

Tuy vậy, qua khảo sát thực tế, hệ thống thư viện cấp xã vẫn còn nhiều khó khăn, phần lớn chưa có cán bộ chuyên trách, chủ yếu là kiêm nhiệm, chưa được đào tạo bài bản về chuyên môn nghiệp vụ. Kinh phí hạn chế nên nguồn sách nghèo nàn, cơ sở vật chất thiếu thốn, nhiều nơi phải sử dụng chung trụ sở, không có không gian đọc riêng. Ở một số xã vùng cao, địa bàn rộng, dân cư phân tán, giao thông không thuận lợi, việc tiếp cận thư viện của người dân hạn chế.

Để thư viện cơ sở hoạt động hiệu quả cần nhiều giải pháp đồng bộ, từ hoàn thiện cơ chế, tăng cường đầu tư cơ sở vật chất đến đổi mới phương thức phục vụ. Tháng 10/2025, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch chỉ đạo Thư viện Bắc Ninh số 1 tổ chức tập huấn nghiệp vụ cho cán bộ thư viện cơ sở với sự tham gia của 160 học viên từ 85 xã, phường.

Thời gian tới, ngành tiếp tục triển khai chương trình tập huấn, đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn cho cán bộ cơ sở; tích cực tham mưu đề xuất xây dựng cơ chế, chính sách và chế độ phụ cấp phù hợp cho người làm công tác thư viện cấp xã, bảo đảm thống nhất và đồng bộ.

Với kinh nghiệm hoạt động thực tiễn, ông Nguyễn Đắc Hồng, Giám đốc Thư viện Bắc Ninh số 1 cho rằng: Muốn hệ thống thư viện cơ sở phát huy hiệu quả cần đồng thời giải quyết 4 yếu tố cốt lõi gồm: Cơ sở vật chất, nguồn tài nguyên thông tin, ứng dụng công nghệ, con người vận hành. Trong đó, con người và phương thức tổ chức hoạt động chính là yếu tố quyết định, tạo nên sức sống thư viện cộng đồng.

Một trong những kinh nghiệm được ông Hồng chia sẻ là tăng cường liên kết giữa thư viện với các nhà trường. Thư viện cấp tỉnh sẽ đóng vai trò “dẫn dắt”, hỗ trợ chuyên môn, tặng sách, luân chuyển sách, hướng dẫn nghiệp vụ, tổ chức các hoạt động như thi Đại sứ văn hóa đọc, tuyên truyền giới thiệu sách, tọa đàm, nói chuyện chuyên đề...

Khi hệ thống thư viện cơ sở vận hành hiệu quả sẽ góp phần xây dựng văn hóa đọc. Mỗi thư viện cơ sở sẽ trở thành không gian nuôi dưỡng tri thức, bồi đắp nhân cách, tạo nền tảng bền vững trong xây dựng xã hội học tập.

Thanh Lâm