Thỏa thuận ngừng bắn Mỹ-Iran: Thế giới có thể 'thở phào'?

Ngày 14/6, thế giới có thể tạm “thở phào” khi Washington và Tehran, sau chuỗi ngày căng thẳng, tuyên bố đã nhất trí về một thỏa thuận ngừng bắn. Phó Tổng thống Mỹ J. D. Vance, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif và các bên trung gian sẽ dự lễ ký kết ngày 19/6 tới tại Thụy Sỹ.

Một khi có hiệu lực, biên bản ghi nhớ (MoU), với cách tiếp cận hai giai đoạn này được kỳ vọng sẽ chấm dứt các đợt giao tranh đã tàn phá Trung Đông, mở lại các tuyến vận tải then chốt và về dài hạn, đặt nền móng cho đàm phán về vấn đề hạt nhân của Iran.

Trong giai đoạn đầu tiên, tất cả các bên sẽ đình chỉ mọi hoạt động quân sự. Đồng thời, Iran sẽ lập tức mở cửa lại eo biển Hormuz cho các tàu thương mại, đình chỉ các khoản lệ phí trong 60 ngày và mở đường cho các cuộc đối thoại tiếp theo.

Đổi lại, Mỹ sẽ dỡ bỏ phong tỏa hàng hải và tháo dỡ các trừng phạt một cách có chọn lọc, bao gồm mở khóa hàng loạt tài khoản của Iran, song song với tiếp cận gói cứu trợ nhân đạo và tái thiết trị giá 12 tỷ USD hiện do Qatar quản lý.

Ở giai đoạn thứ hai, nội dung chủ yếu xoay quanh vấn đề hạt nhân của Iran, với những cuộc đàm phán tiếp theo sẽ định hình quy trình xử lý trữ lượng uranium làm giàu cũng như giới hạn chương trình tên lửa đạn đạo của quốc gia Trung Đông này.

Nhiều thái cực

Trên cơ sở đó, viết trên mạng Truth Social, Tổng thống Mỹ Donald Trump đánh giá cao thỏa thuận, cho rằng thỏa thuận “đã hoàn tất” vì lợi ích an ninh đất nước. Theo ông, chính chiến dịch quân sự của xứ cờ hoa đã ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân.

Nhà lãnh đạo này cũng muốn “biến Mỹ trở thành bên bảo hộ Trung Đông, đổi lấy 20% doanh thu của khu vực”, song ông không nêu rõ cách triển khai ý tưởng này hay ý kiến của các nước vùng Vịnh. Đáng chú ý, Tổng thống Donald Trump cũng đánh giá cao người đồng cấp Nga Vladimir Putin và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình vì đã không can thiệp vào chiến dịch phong tỏa khu vực của xứ cờ hoa.

Phía Iran cũng bày tỏ sự lạc quan. Ngoại trưởng Abbas Araghchi khẳng định “hòa bình chưa bao giờ gần tới thế”, song vẫn duy trì thái độ thận trọng. Trong khi đó, truyền thông Iran coi đây là một chiến thắng trước Mỹ. Các quốc gia vùng Vịnh, bao gồm Saudi Arabia và Qatar, các bên tham gia quá trình trung gian hòa giải, coi đây là bước tiến cần thiết để bảo đảm giao thông hàng hải tại eo biển Hormuz và sự ổn định tại khu vực.

Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif khẳng định đây là “bước tiến lịch sử tới hòa bình”. Trung Quốc và Nhật Bản hy vọng rằng việc qua lại an toàn và miễn phí qua eo biển sẽ được khôi phục càng sớm càng tốt. Chủ tịch Hội đồng châu Âu (EC) Ursula von der Leyen, Thủ tướng Anh Keir Starmer, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz hoan nghênh thỏa thuận, song cần sớm “triển khai nhanh chóng và toàn diện” các điều khoản. Về phần mình, Tổng thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres coi đây là “bước tiến then chốt hướng tới giải quyết hòa bình xung đột”.

Trở lại quỹ đạo?

Thị trường thế giới cũng ngay lập tức có phản ứng. Giá dầu Brent giảm 4% xuống còn 83,82 USD/thùng. Thị trường chứng khoán tăng điểm mạnh - chỉ số Nikkei (Nhật Bản) và KOSPI (Hàn Quốc) đều tăng hơn 5%, S&P 500 và Dow Jones (Mỹ) tăng 1%. Theo nhà phân tích Stephen Innes của Tập đoàn SPI Management (Thụy Sỹ), đây là chỉ dấu rằng mối lo về lạm phát toàn cầu tăng mạnh đang dịu dần.

Tuy nhiên, một số ý kiến khác lại tỏ ra thận trọng hơn. Viện Nghiên cứu Chiến tranh học (Mỹ) đánh giá Iran đang khéo léo tận dụng từng giai đoạn của thỏa thuận. Theo đó, với việc tiếp cận nguồn kinh phí tái thiết hậu xung đột và chấm dứt phong tỏa hàng hải trong giai đoạn đầu, Tehran đã khiến vị thế đàm phán của Washington bị suy yếu dù chưa bước vào giai đoạn thứ hai.

Cựu quan chức Mỹ Dan Shapiro còn bi quan hơn khi cho rằng các điều khoản của thỏa thuận “là tương đối yếu ớt, nếu so với những mục tiêu ban đầu”. Trong khi đó, chuyên gia Ali Vaez của Nhóm Khủng hoảng Toàn cầu (Bỉ) cho rằng: “Chúng ta đang ở trong trạng thái cùng thua, và nếu họ cứ tiếp tục (với cuộc xung đột), mọi thứ chỉ càng trở nên tồi tệ hơn cho cả hai phía”.

Trong khi đó, một nhà ngoại giao tham gia đàm phán cho rằng việc mở cửa eo biển Hormuz miễn phí trong 60 ngày sẽ “mang lại lợi ích cho cả hai bên”, song đây chắc chắn không phải là thỏa thuận cuối cùng. Quan chức này cũng cho biết Iran “sẽ không bao giờ đầu hàng và Mỹ hiểu rất rõ điều đó”.

Tuy nhiên, còn quá sớm để “kê cao gối ngủ” khi còn đó nhiều xung đột về mặt lợi ích chưa được giải quyết. Đầu tiên, trong khi Mỹ nhấn mạnh việc duy trì một eo biển Hormuz “tự do, miễn phí và thông suốt”, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi đã ẩn ý về khả năng thu “phí dịch vụ” để qua lại eo biển an toàn, điều Washington khó chấp nhận.

Thứ hai, các đợt tấn công liên tiếp của Israel vào Beirut đe dọa sự tồn tại của thỏa thuận. Đến nay, Israel chưa đưa ra tuyên bố chính thức, song Bộ trưởng Quốc phòng nước này Israel Katz khẳng định Nhà nước Do Thái sẽ không từ bỏ các khu vực đang kiểm soát tại Lebanon như mong muốn của Iran. Quan chức này cũng đe dọa sẵn sàng đáp trả nếu Tehran muốn tấn công để giải vây cho Beirut.

Cuối cùng, các cuộc đàm phán giai đoạn hai sẽ chứng kiến khác biệt sâu sắc về lập trường giữa Mỹ và Iran – Washington muốn đóng băng hoạt động làm giàu uranium trong 15 - 20 năm tới, trong khi chính quyền Tehran lại coi 5 năm là “lằn ranh đỏ” .

Thế giới có thể tạm “thở phào” trước tín hiệu tích cực mới, song khó an tâm khi còn đó chông gai trên con đường hướng tới hòa bình bền vững tại Trung Đông.

Phan Quân