Thị trường chứng khoán đang trưởng thành hay khó kiếm tiền hơn?

Thị trường siết lại, định giá không còn dễ dãi

“Thị trường hiện tại giống như đang đi trong một kênh giá, phía trên là các đỉnh, phía dưới là các đáy, và biên độ ngày càng thu hẹp lại”. Đây là nhận định của ông Nguyễn Xuân Bình, Giám đốc Khối phân tích, Công ty CP Chứng khoán KB Việt Nam (KBSV) tại Hội thảo "Nắm bắt cơ hội giữa dòng biến động” vừa diễn ra tại TP.HCM.

Quan sát này không chỉ mang tính cảm nhận, mà được phản ánh khá rõ qua cách thị trường vận động trong ba chu kỳ gần nhất. Theo ông Bình, nếu nhìn vào các vùng đáy, có thể thấy mặt bằng định giá đang dần nâng lên qua từng giai đoạn. Từ mức P/E khoảng 10,3 lần trong cú sốc Covid-19 năm 2020, lên trên 11 lần trong giai đoạn khủng hoảng trái phiếu năm 2022, và hiện tại đã tiến lên vùng trên 12 lần. Mỗi lần thị trường điều chỉnh sâu, mức định giá không còn quay lại vùng thấp như trước, mà thiết lập một mặt bằng mới cao hơn.

Ngược lại, ở phía đỉnh, xu hướng lại đi theo chiều ngược lại. Từ khoảng 23 lần vào năm 2018, xuống còn 19 lần vào năm 2022, và hiện chỉ quanh 15 lần nếu loại bỏ nhóm cổ phiếu "họ Vingroup". Những đỉnh P/E sau không còn cao như đỉnh trước, cho thấy kỳ vọng thị trường đang dần trở nên thận trọng hơn.

Ông Nguyễn Xuân Bình (thứ 2 từ trái sang), Giám đốc Khối phân tích, KBSV chia sẻ tại hội thảo. Ảnh: Quỳnh Anh

Khi đáy của P/E được nâng lên và đỉnh bị hạ xuống, thị trường dần bị “nén” lại trong một biên độ hẹp hơn. Đây không đơn thuần là một hiện tượng kỹ thuật, mà là dấu hiệu của một thị trường đang bước vào giai đoạn trưởng thành hơn, khi định giá ngày càng phản ánh sát hơn giá trị thực của cổ phiếu.

Nhưng chính sự “siết lại” này cũng kéo theo một thay đổi quan trọng, cơ hội của nhà đầu tư không còn đến một cách dễ dàng như trước.

“Ngay cả cổ phiếu tốt, nếu chỉ nắm giữ xuyên suốt mà không có chiến lược, thì hiệu quả đầu tư vẫn có thể không cao”, ông Bình lưu ý. Trong một thị trường mà biên độ đã bị siết lại, phần thưởng không còn dành cho sự kiên nhẫn đơn thuần, mà dành cho khả năng chọn lọc và thích nghi với chu kỳ.

Điều đó cũng đồng nghĩa với việc nhà đầu tư không thể tiếp tục “đi theo thị trường”, mà buộc phải hiểu thị trường đang vận hành ra sao, đâu là vùng giá hợp lý và đâu là điểm rơi của cơ hội.

Dù vậy, bức tranh không hoàn toàn tiêu cực. Với nền tảng tăng trưởng kinh tế vẫn còn và định hướng chính sách tiếp tục ưu tiên mở rộng, xác suất thị trường vận động lên phía trên của kênh giá vẫn được đánh giá cao hơn so với khả năng phá vỡ xuống dưới. Nhưng khác với trước đây, cơ hội sẽ không còn trải đều, mà tập trung vào những lựa chọn đúng.

Lợi nhuận không còn đến từ xu hướng, mà từ lựa chọn

Khi biên độ định giá bị siết lại, thị trường không còn vận hành theo logic cũ, nơi dòng tiền có thể kéo cả mặt bằng cổ phiếu đi lên. Thay vào đó, sự phân hóa trở thành trạng thái chủ đạo, buộc nhà đầu tư phải thay đổi cách tiếp cận. Nếu trước đây, câu hỏi thường là “thị trường sẽ đi đâu?”, thì hiện tại, câu hỏi quan trọng hơn là “giá trị thực đang nằm ở đâu?”

Khi thị trường không còn tăng theo diện rộng, chiến lược đầu tư cũng buộc phải phân nhánh rõ ràng: hoặc đi theo sóng của chu kỳ, hoặc đi cùng tăng trưởng dài hạn của doanh nghiệp.

Ở góc độ vĩ mô, đầu tư công đang nổi lên như một động lực tăng trưởng quan trọng trong bối cảnh FDI chưa đủ mạnh để dẫn dắt nền kinh tế như trước. Khi mục tiêu tăng trưởng được đặt ở mức cao, việc đẩy mạnh đầu tư công gần như trở thành lựa chọn tất yếu. Tuy nhiên, đây cũng không phải là một câu chuyện có thể nắm giữ một cách đơn giản. “Những cổ phiếu này đi theo kỳ vọng. Khi kỳ vọng tăng thì giá tăng, nhưng khi thông tin đã phản ánh vào giá, thị trường sẽ điều chỉnh rất nhanh”, ông Tuấn nói.

Điều đó khiến nhóm này mang tính chu kỳ rõ rệt, phù hợp với chiến lược giao dịch theo sóng hơn là tích lũy dài hạn. Ngay cả trong cùng một câu chuyện vĩ mô, dòng tiền cũng không còn phân bổ đồng đều, mà có xu hướng chọn lọc hơn, ưu tiên những doanh nghiệp có nền tảng tài chính lành mạnh, dòng tiền ổn định và ít phụ thuộc vào đòn bẩy. Sự dịch chuyển sang nhóm hạ tầng năng lượng, thay vì xây dựng thuần, là một ví dụ điển hình cho xu hướng này.

Nếu đầu tư công mang tính chu kỳ, tăng theo kỳ vọng rồi điều chỉnh khi thông tin phản ánh vào giá, thì nhóm doanh nghiệp đầu ngành lại đi theo một quỹ đạo ổn định và dài hạn hơn. Khi thị trường nhiều biến động, những nhịp giảm không chỉ là rủi ro, mà còn là cơ hội để tích lũy những cổ phiếu có nền tảng vững và khả năng tăng trưởng bền bỉ theo thời gian.

Ông Võ Nguyễn Khoa Tuấn, Giám đốc nghiệp vụ cấp cao lĩnh vực chứng khoán tại Dragon Capital, cho rằng trong một chu kỳ 10 năm, có những ngành gần như đã có sẵn động lực tăng trưởng từ bên trong. Ngân hàng là một trong số đó. “Ngành này tăng trưởng theo tín dụng. Mỗi năm tín dụng tăng 10–20%, thì quy mô hoạt động cũng mở rộng tương ứng,” ông nói.

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam vẫn phụ thuộc lớn vào tín dụng, yếu tố này tạo ra một “đường tăng trưởng” tương đối rõ ràng cho ngành ngân hàng, đặc biệt là với các ngân hàng có năng lực công nghệ và hiệu quả vận hành cao.

Ở một chiều khác, bán lẻ phản ánh rõ nét sự dịch chuyển của cấu trúc xã hội. Khi tầng lớp trung lưu mở rộng, tiêu dùng không chỉ tăng về lượng mà còn nâng cấp về chất, tạo ra dư địa tăng trưởng dài hạn cho các doanh nghiệp đầu ngành.

Còn với ngành chứng khoán, câu chuyện không chỉ nằm ở chu kỳ thị trường, mà gắn với một xu hướng lớn hơn của nền kinh tế, phát triển thị trường vốn.

“Tỷ lệ người tham gia thị trường vẫn còn thấp so với khu vực, trong khi định hướng dài hạn là phát triển thị trường vốn,” ông Tuấn nhận định, qua đó cho thấy dư địa tăng trưởng của ngành này vẫn còn rất lớn.

Điểm giao nhau giữa hai cách tiếp cận theo chu kỳ và theo dài hạn thực chất nằm ở định giá. Giai đoạn trước, nhiều cổ phiếu, đặc biệt là các thương vụ IPO, được đưa lên sàn với mức định giá cao. Khi thị trường điều chỉnh, mặt bằng giá dần trở về mức hợp lý hơn.

Theo ông Tuấn, chính ở những thời điểm thị trường hạ nhiệt như vậy, cơ hội mới bắt đầu rõ ràng hơn. Khi kỳ vọng giảm xuống và giá quay về gần với giá trị thực, cơ hội đầu tư cũng trở nên rõ nét hơn.

Và khi định giá trở về mức phù hợp, lợi nhuận không còn đến từ xu hướng chung của thị trường, mà phụ thuộc vào khả năng chọn đúng doanh nghiệp có nền tảng tốt và tăng trưởng bền vững trong dài hạn.

Trong một thị trường như vậy, đầu tư không còn là bài toán “chọn thời điểm”, mà là bài toán “chọn đúng”. Đó cũng là ranh giới giữa việc đi cùng thị trường và thực sự hiểu thị trường.

Quỳnh Anh