Thị trường carbon đòi hỏi doanh nghiệp sẵn sàng từ nhận thức đến năng lực

Thị trường carbon không chỉ là “chi phí”

Nhằm thực hiện các cam kết quốc tế về ứng phó biến đổi khí hậu, đặc biệt là mục tiêu phát thải ròng bằng “0” (Net Zero) vào năm 2050, Chính phủ đã từng bước hoàn thiện khuôn khổ pháp lý. Nhiều văn bản quan trọng đã được ban hành như Nghị định 06/2022/NĐ-CP, Nghị định 119/2025/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung, Nghị định 232/2024/NĐ-CP về phát triển thị trường carbon, cùng với Nghị định 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch carbon nội địa và Nghị định 112/2026/NĐ-CP liên quan đến trao đổi tín chỉ carbon quốc tế.

Tại diễn đàn “Hoàn thiện chính sách và nâng cao năng lực doanh nghiệp tham gia thị trường carbon” diễn ra sáng 17/4 tại Hà Nội, ông Phạm Nam Hưng - đại diện Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, hiện thị trường carbon được xây dựng trên ba trụ cột chính gồm: hệ thống hạn ngạch phát thải (tập trung vào các ngành phát thải lớn như nhiệt điện, thép và xi măng); hệ thống tín chỉ carbon trong nước và cơ chế trao đổi tín chỉ xuyên biên giới nhằm thu hút nguồn lực quốc tế.

"Thị trường carbon không chỉ là công cụ thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải mà còn góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp trong bối cảnh các tiêu chuẩn xanh ngày càng phổ biến", ông Hưng nêu.

Ông Hoàng Quang Phòng - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) nhấn mạnh, thị trường carbon không đơn thuần là nơi "trả phí cho khí thải". Một tín chỉ carbon được tạo ra là kết quả của đổi mới sáng tạo, là minh chứng cho hiệu quả quản trị và là tài sản có giá trị kinh tế.

Ông Hoàng Quang Phòng - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI).

Do vậy, tham gia thị trường carbon mang lại nhiều lợi ích thiết thực như tối ưu chi phí vận hành thông qua tiết kiệm năng lượng, nâng cao giá trị thương hiệu, tăng uy tín trên thị trường quốc tế và mở ra cơ hội tiếp cận các nguồn tài chính xanh.

Ở góc độ quốc tế, ông Lachlan Simpson - đại diện Bộ Biến đổi khí hậu, Năng lượng, Môi trường và Nước của Australia cho rằng, Việt Nam đang ở giai đoạn đầu xây dựng thị trường carbon, đây là cơ hội để học hỏi kinh nghiệm quốc tế và thiết kế thị trường phù hợp với điều kiện trong nước.

Theo đó, trọng tâm trước hết là xây dựng hệ thống đo đạc - báo cáo - thẩm định (MRV) mạnh, thiết lập thể chế quản lý hiệu quả, triển khai thí điểm và từng bước mở rộng, đồng thời nâng cao năng lực doanh nghiệp. Bên cạnh đó, Điều 6 của Thỏa thuận Paris cũng mở ra cơ hội tiếp cận nguồn tài chính quốc tế, nếu được chuẩn bị tốt từ sớm. Kinh nghiệm của Australia cho thấy trọng tâm nên được đặt vào khâu triển khai thực tế.

Theo lộ trình, giai đoạn 2026 - 2028 sẽ là giai đoạn thí điểm thị trường carbon. Đây là khoảng thời gian để doanh nghiệp làm quen với cơ chế vận hành, đồng thời giúp cơ quan quản lý hoàn thiện hạ tầng và chính sách.

Ông Đỗ Thanh Lâm - đại diện Vụ Pháp chế (Bộ Tài chính).

Ông Đỗ Thanh Lâm - đại diện Vụ Pháp chế (Bộ Tài chính) cho biết, trong giai đoạn này, các đơn vị cung cấp hạ tầng giao dịch sẽ không thu phí dịch vụ nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các chủ thể tham gia. Phương thức giao dịch ban đầu dự kiến là thỏa thuận trên nền tảng điện tử, với yêu cầu kiểm soát chặt chẽ về tài sản và dòng tiền.

Để sẵn sàng tham gia, ông Lâm khuyến nghị doanh nghiệp cần chủ động nghiên cứu quy định pháp lý, xây dựng chiến lược quản trị hạn ngạch và tín chỉ carbon, đồng thời nâng cao năng lực giao dịch. Việc lựa chọn đơn vị trung gian như công ty chứng khoán uy tín cũng là bước đi cần thiết.

Rào cản không chỉ là công nghệ

Dù cơ hội lớn, song thách thức đối với doanh nghiệp Việt Nam không nhỏ. Theo các chuyên gia, rào cản lớn nhất hiện nay nằm ở năng lực quản trị, hạ tầng kỹ thuật và đặc biệt là nhận thức về thị trường carbon.

Việc tham gia thị trường đòi hỏi doanh nghiệp phải xây dựng hệ thống MRV minh bạch, chuẩn hóa dữ liệu và có chiến lược dài hạn gắn với chuyển đổi công nghệ. Đây là yêu cầu không dễ, nhất là với doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Tuy nhiên, với xu thế toàn cầu hóa tiêu chuẩn xanh, sự chậm trễ khi tham gia có thể khiến doanh nghiệp mất lợi thế cạnh tranh, thậm chí bị loại khỏi chuỗi cung ứng quốc tế.

PGS.TS Lương Đức Long - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Vietnam Cement Association cho biết, có 51/61 doanh nghiệp xi măng phải thực hiện kiểm kê phát thải trong giai đoạn 2025 - 2026. Hạn ngạch phát thải của ngành chiếm khoảng 28% tổng hạn ngạch quốc gia.

Trong khi đó, năm 2025, ngành xi măng phát thải ước tính khoảng 84 triệu tấn CO₂, cao hơn đáng kể so với hạn ngạch 69,94 triệu tấn CO₂. Điều này tạo áp lực lớn buộc doanh nghiệp phải chuyển đổi công nghệ.

Theo ông Long, các giải pháp ngắn hạn gồm giảm hệ số clinker, nâng cao hiệu suất năng lượng và tăng sử dụng nhiên liệu thay thế. Về dài hạn, công nghệ thu giữ và lưu trữ/sử dụng carbon (CCS/CCU) sẽ là chìa khóa để xử lý phần phát thải khó tránh.

Cách triển khai lộ trình nên theo 3 lớp, trọng tâm là quyết định đầu tư 5 - 10 năm tới, không chỉ đích năm 2050. Trong đó, đến năm 2030 cần tập trung vào hiệu suất, thu hồi nhiệt thải phát điện (WHR), nhiên liệu thay thế, giảm tỷ lệ clinker, chuẩn hóa MRV. Giai đoạn 2030 - 2040 thúc đẩy vật liệu carbon thấp và sau 2040 mới mở rộng các công nghệ sâu.

Các diễn giả có chung nhận định, thị trường carbon không chỉ là công cụ chính sách mà đang trở thành “sân chơi mới” định hình lại năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Việc chủ động chuẩn bị từ sớm, từ nhận thức đến hành động, sẽ quyết định doanh nghiệp Việt có tận dụng được cơ hội hay bị bỏ lại phía sau trong tiến trình chuyển đổi xanh.

Nguyệt Minh