Theo dòng thời sự: Sách giáo khoa cận năm học mới - Nguồn cung lớn, vẫn thiếu cục bộ ?

Điều đáng chú ý là tình trạng khan hiếm này diễn ra trong bối cảnh Nhà Xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN) cho biết đã cung ứng hơn 220 triệu bản SGK và 76 triệu bản sách bài tập, sách tham khảo ra thị trường tính đến ngày 15/8, đồng thời tiếp tục in bổ sung khoảng 9 triệu bản SGK.

Nhìn vào những con số trên, có thể đặt câu hỏi: Nếu nguồn cung đã rất lớn, vì sao phụ huynh vẫn khó mua sách ? Câu trả lời dường như nằm ở khoảng cách giữa “đủ về tổng lượng” và “đủ tại đúng nơi, đúng lúc, đúng đầu sách”.

Học sinh Hà Nội tìm kiếm, tham khảo sách giáo khoa tại cửa hàng sách thuộc hệ thống nhà sách của NXB giáo dục Việt Nam. Ảnh: TTXVN.

Hết sách ở nhà sách không đồng nghĩa thiếu sách trên toàn thị trường

Khảo sát ngày 26/8 tại một số nhà sách ở Hà Nội cho thấy tình trạng thiếu sách giáo khoa (SGK) không tập trung ở một khối lớp duy nhất. Tại EBD Book trên phố Giảng Võ, nhân viên cho biết sách lớp 9 thiếu nhiều, một số đầu sách gần như không còn; sách lớp 6 và nhiều loại sách bài tập cũng trong tình trạng tương tự. Do hàng về ít trong khi khách đông, nhà sách phải giới hạn mỗi khách chỉ mua một cuốn đối với từng loại sách.

Tại ADCBook trên đường Hoàng Đạo Thúy, một số môn cơ bản như Toán, Tiếng Việt và đặc biệt sách lớp 6 cũng thiếu. Nhà sách vẫn nhập hàng sau vài ngày, nhưng lượng sách về chưa đủ đáp ứng nhu cầu tăng cao.

Một phụ huynh ở Hà Nội, cho thấy rõ hơn sự bất tiện mà tình trạng này gây ra. Suốt khoảng hai tuần, chị phải đi tìm từng cuốn để mua cho con và các cháu. Riêng SGK lớp 3, có cuốn không còn tập 1, có loại vở bài tập Tự nhiên và Xã hội, Tin học chưa tìm được. Việc mua thêm một cuốn cho người thân cũng không dễ vì nhà sách giới hạn số lượng.

Tình trạng tương tự được phản ánh ở Hải Phòng, Hải Dương, Hưng Yên, Đà Nẵng, Cần Thơ, TP.HCM và một số địa phương khác. Có phụ huynh đi qua 5 nhà sách nhưng mỗi nơi chỉ mua được vài cuốn; có người phải nhờ người quen ở Hà Nội hoặc tỉnh khác tìm mua hộ. Khi kênh bán trực tiếp không có hàng, phụ huynh chuyển sang các sàn thương mại điện tử nhưng vẫn gặp cảnh hết hàng hoặc không đủ bộ.

Như vậy, giữa con số hơn 220 triệu bản SGK đã cung ứng và hình ảnh phụ huynh “đỏ mắt” tìm từng cuốn không nhất thiết tồn tại một mâu thuẫn trực tiếp. Một lượng sách rất lớn có thể đã được đưa ra thị trường nhưng lại không phân bổ đồng đều theo từng địa bàn, từng khối lớp, từng đầu sách và từng thời điểm.

Thực tế, ngay trong hệ thống phân phối tại Hà Nội cũng có sự khác biệt. Có điểm bán vẫn đáp ứng đầy đủ, trong khi một số nhà sách khác lại thiếu cục bộ. Đại diện Nhà sách Tiền Phong cho biết lượng đơn đặt hàng từ các tỉnh liên tục tăng nhưng nguồn cung từ các nhà xuất bản và nhà cung ứng lớn cũng rơi vào tình trạng “cháy hàng”. Ngược lại, một số cửa hàng thuộc hệ thống phân phối của Nhà xuất bản giáo dục Việt Nam tại Văn Khê và phố Bà Triệu vẫn có thể đáp ứng đầy đủ.

Điều này cho thấy bài toán hiện nay không đơn giản là “có bao nhiêu triệu bản sách”, mà là bao nhiêu cuốn của từng đầu sách đang nằm ở đâu và có đến được tay học sinh cần chúng hay không.

Với phụ huynh, chỉ cần thiếu một cuốn trong danh mục là bộ sách vẫn chưa hoàn chỉnh. Một kho sách lớn ở cấp quốc gia không giúp giải quyết ngay nhu cầu nếu cuốn sách đó đang ở một tỉnh khác, một điểm phân phối khác hoặc đang chờ đợt điều chuyển.

Nút thắt nằm ở dự báo nhu cầu, phân phối và thời điểm bổ sung

Một nguyên nhân được đề cập là việc dự báo và đăng ký nhu cầu chưa hoàn toàn sát với thực tế. Các nhà xuất bản căn cứ vào số lượng đăng ký của các địa phương, sở giáo dục –đào tạo (GD-ĐT) và nhà trường để xây dựng kế hoạch in. Nếu đăng ký ban đầu thấp hơn nhu cầu thực tế, lượng sách in ra cũng khó có thể lập tức tăng tương ứng khi phụ huynh đồng loạt mua vào những tuần cuối trước năm học.

Tâm lý chờ đợi các chính sách hỗ trợ, miễn phí SGK tại một số địa phương cũng có thể khiến việc đăng ký, mua sách diễn ra muộn hơn. Khi nhu cầu bị dồn vào một khoảng thời gian ngắn, ngay cả hệ thống có năng lực cung ứng lớn cũng dễ xuất hiện tình trạng quá tải cục bộ.

Ở phía nhà xuất bản, việc in bổ sung cũng không thể thực hiện trong một sớm một chiều. Quá trình này liên quan đến đấu thầu, vật tư, nhà in và nhiều khâu tổ chức sản xuất. Vì vậy, khi phát hiện một số đầu sách thiếu sát năm học mới, giải pháp “in thêm ngay” vẫn cần thời gian mới có thể chuyển thành sách thực tế tại nhà sách.

Một mắt xích khác là phân phối. Nhà sách thường phải căn cứ vào nhu cầu dự kiến để nhập hàng. Khi hàng loạt phụ huynh cùng tìm một đầu sách trong vài ngày, lượng tồn tại một điểm bán có thể nhanh chóng cạn kiệt. Nếu hệ thống điều phối chưa đủ nhanh, nơi thừa có thể vẫn tồn hàng trong khi nơi thiếu lại phải chờ bổ sung.

Đây chính là điểm cần được nhìn nhận thẳng thắn: Bài toán cung ứng SGK không chỉ là bài toán sản xuất mà còn là bài toán logistics và dữ liệu nhu cầu.

Bộ GD-ĐT đã yêu cầu các Sở GD-ĐT khẩn trương rà soát, đối chiếu số lượng đã đăng ký với số lượng thực tế được cung ứng, xác định cụ thể sách còn thiếu theo từng lớp, môn học và đầu sách. NXBGDVN cũng được yêu cầu phối hợp với các địa phương để cập nhật nhu cầu và xây dựng phương án cung ứng, bảo đảm đủ SGK trước ngày 30/8.

Đây là bước cần thiết, nhưng hiệu quả cuối cùng phải được đo bằng một tiêu chí rất cụ thể: Học sinh có sách để học trước ngày khai giảng hay không ?

Về lâu dài, cần chuyển từ cách quản lý dựa nhiều vào tổng sản lượng sang theo dõi sát nhu cầu thực – tồn kho thực – vị trí hàng hóa – tốc độ tiêu thụ ở từng địa phương. Nếu một đầu sách đang thiếu tại Hà Nội nhưng lại còn ở nơi khác, việc điều phối sớm sẽ hiệu quả hơn nhiều so với chờ thị trường tự cân bằng. Danh sách các điểm phân phối chính thức cũng cần được thông tin rõ ràng để phụ huynh biết nên tìm sách ở đâu, tránh việc phải đi hết nhà sách này đến nhà sách khác.

NXBGDVN cho biết sẽ tiếp tục điều phối nguồn sách và cam kết bảo đảm 100% học sinh có đủ SGK trước khai giảng. Sách điện tử được cung cấp miễn phí và sách cũ còn sử dụng được cũng là những giải pháp hỗ trợ trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, những giải pháp này không nên làm lu mờ vấn đề cốt lõi. Khi một phụ huynh phải mất hai tuần để tìm vài cuốn sách, phải đi qua nhiều nhà sách hoặc nhờ người ở tỉnh khác mua giúp, thì dù tổng nguồn cung rất lớn, trải nghiệm cung ứng vẫn chưa thể coi là thuận lợi.

Năm học mới chỉ còn ít ngày. Mốc 30/8 vì thế không chỉ là một thời hạn hành chính, mà còn là phép thử đối với khả năng phối hợp giữa nhà xuất bản, địa phương, nhà trường và hệ thống phân phối. Điều phụ huynh cần không phải là một con số lớn về hàng trăm triệu bản sách đã cung ứng, mà là sự chắc chắn rằng đúng cuốn sách con mình cần sẽ có mặt đúng nơi, đúng lúc và với nguồn gốc rõ ràng.

Đó mới là thước đo thực chất của một thị trường SGK được cung ứng đầy đủ.

V.X.B 

Vũ Xuân Bân