Thế giới trước phép thử mới về năng lực ứng phó dịch bệnh

Khử trùng mặt đất bên ngoài khu nhà của một bệnh nhân tử vong do Ebola tại Cộng hòa Dân chủ Congo, ngày 24-5-2026. Ảnh: Reuters

Ngày 24-4, ca nghi nhiễm đầu tiên của chủng Ebola Bundibugyo hiếm gặp được phát hiện tại Congo. Đến ngày 17-5, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đã tuyên bố “Tình trạng khẩn cấp y tế công cộng gây quan ngại quốc tế” (PHEIC). Đáng lo ngại hơn, dịch bệnh có thể đã lan sang các châu lục khác. Cơ quan y tế đang điều tra một ca nghi nhiễm tại Italia và hai ca nghi nhiễm tại Brazil. Cả ba trường hợp đều được cho là những người vừa trở về từ Congo hoặc Uganda. Trong khi đó, một công dân Mỹ có kết quả xét nghiệm dương tính với Ebola hiện đang được điều trị tại Đức. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là liệu đợt bùng phát này có thể tiếp tục lan rộng hay không và mức độ đáng lo ngại đến đâu?

Ebola lần đầu tiên được phát hiện ở người vào năm 1976. Kể từ đó, đã có hơn 40 đợt bùng phát trên toàn thế giới, phần lớn xảy ra ở các quốc gia châu Phi. Đợt dịch hiện nay là lần thứ ba do chủng Bundibugyo gây ra. Trước đây, phần lớn các đợt bùng phát Ebola đều xuất phát từ chủng Zaire, vốn rất nguy hiểm, với tỷ lệ tử vong lên tới 90%, trong khi chủng Bundibugyo hiện nay có tỷ lệ tử vong tối đa khoảng 34%.

Nhiều yếu tố dẫn đến đợt dịch hiện nay cũng từng xuất hiện trong đại dịch Ebola tại Tây Phi giai đoạn 2014-2016, khiến hơn 11.000 người thiệt mạng. Trong cả hai trường hợp, vi rút đã lưu hành nhiều tháng trước khi dịch chính thức được công bố, trong khi các ca bệnh ban đầu chỉ xuất hiện những triệu chứng khá chung chung, khó nhận biết. Dịch bệnh cũng nhanh chóng lan rộng tại các khu vực đô thị đông dân cư. Việc lây nhiễm trong các cơ sở y tế tiếp tục là một trong những nguyên nhân quan trọng làm gia tăng số ca mắc.

Bất ổn chính trị và xung đột xã hội cũng góp phần làm trầm trọng thêm tình hình. Gần đây tại Congo, nhiều đám đông đã đốt các khu lều điều trị dã chiến, buộc một số bệnh nhân phải bỏ trốn khỏi khu cách ly. Ngoài ra, các tập tục văn hóa như nghi lễ mai táng truyền thống có tiếp xúc trực tiếp với thi thể người tử vong cũng có thể làm tăng tốc độ lây lan của dịch bệnh.

Tương tự đợt bùng phát tại Tây Phi trước đây, dịch Ebola lần này đã vượt ra ngoài khu vực thông qua hoạt động đi lại quốc tế. Uganda, quốc gia có chung đường biên giới với Congo, đã ghi nhận 9 ca mắc và 1 trường hợp tử vong. Công dân Mỹ nhiễm Ebola trong thời gian làm việc tại Congo hiện đang trong tình trạng ổn định sau khi được điều trị tại Đức, trong khi tại Italia, giới chức y tế đang theo dõi một người vừa trở về thành phố Cagliari từ Congo. Ở Brazil, chính quyền đang điều tra 2 trường hợp nghi nhiễm. Một người trở về bang São Paulo từ Congo, trong khi người còn lại trở về Rio de Janeiro từ Uganda. Tuy nhiên, cả 2 trường hợp này sau đó đều được xác định mắc các bệnh khác. Bệnh nhân tại São Paulo bị sốt và được chẩn đoán bị viêm màng não nặng. Công dân tại Rio de Janeiro có các triệu chứng ho, rét run và tiêu chảy, sau đó được xác định mắc sốt rét và có kết quả âm tính với Ebola. Do đó, hiện chưa có ca Ebola nào được xác nhận tại Brazil. Dù vậy, các trường hợp nghi nhiễm đã khiến nước này kích hoạt các quy trình ứng phó với Ebola, bao gồm cách ly bệnh nhân, xét nghiệm trong phòng thí nghiệm và điều tra dịch tễ.

Trong khi đó, nhiều quốc gia đã áp dụng các biện pháp hạn chế đi lại nhằm ngăn chặn Ebola xâm nhập. Mỹ và Canada tạm thời siết chặt việc nhập cảnh đối với người đến từ Congo, Uganda và Nam Sudan. Mỹ cùng một số quốc gia khác như Ấn Độ và Mexico cũng tăng cường sàng lọc y tế và giám sát dịch bệnh, đặc biệt tại các sân bay. Một số nước yêu cầu công dân trở về từ Congo phải cách ly 21 ngày.

Dựa trên kinh nghiệm từ các đợt dịch trước đây, giới chức y tế thế giới giả định có 3 kịch bản chính cho đợt bùng phát hiện nay. Nếu không có các biện pháp kiểm soát hiệu quả, số ca mắc có thể tăng mạnh trong những tháng tới. Một số mô hình dự báo cho thấy đến giữa tháng 5, số ca mắc thực tế tại Congo có thể đã lên tới 1.000 trường hợp, cao hơn con số công bố chính thức là hơn 900 ca. Điều này đồng nghĩa với việc quy mô thực sự của dịch bệnh có thể lớn hơn nhiều so với nhận định hiện nay. Trong kịch bản khả quan hơn, việc tăng cường các biện pháp y tế công cộng, cùng sự hỗ trợ của cộng đồng quốc tế, đẩy nhanh phát triển vắc xin và nâng cao nhận thức cộng đồng có thể giúp khống chế dịch bệnh.

Nhiều chuyên gia cho rằng, kịch bản thực tế nhất là số ca mắc vẫn sẽ tiếp tục tăng trước khi các cơ quan chức năng kiểm soát hoàn toàn đợt bùng phát hiện nay. Dẫu vậy, một điểm tích cực là cộng đồng quốc tế đã phản ứng nhanh hơn đáng kể so với đại dịch Ebola ở Tây Phi giai đoạn 2014-2016. Chính điều đó, có thể giúp thế giới tránh được một thảm họa y tế với quy mô và chi phí khổng lồ tương tự như trong quá khứ.

Cẩm Anh (Tổng hợp)