Thế giới thời đàm: Phép thử quyền lực của Washington

Trong đó, nổi bật là kế hoạch giải giáp Hamas, được coi là bước đi quan trọng để biến kế hoạch hòa bình 20 điểm ban đầu, giờ còn 15 điểm trong một phiên bản mới, được triển khai trong thực tế. 

Việc Hamas phát đi tín hiệu chấp nhận giải giáp, động thái nhượng bộ chưa từng có của phong trào vũ trang Palestine này trong lịch sử, tạo tiền đề cho những bước đi tiếp theo để tái lập trật tự an ninh ở Gaza. Nhưng giờ đây, kế hoạch giải giáp Hamas đang bị chính đồng minh quan trọng nhất của Mỹ ở khu vực là Israel cản trở bằng sự từ chối lạnh lùng. 

Tuyên bố của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu rằng Israel bác bỏ văn bản 15 điểm mới nhất và sẽ “hoàn toàn không rút quân” cho đến khi Hamas thực sự giải giáp đã đẩy tiến trình hòa bình Gaza tới một nút thắt mới.

Trong “ván bài” căng thẳng này, không bên nào muốn chấp nhận rủi ro khi phải là bên thực hiện trước một bản kế hoạch đòi hỏi sự có đi có lại do Mỹ bảo trợ. Sự mất niềm tin sâu sắc của cả Hamas lẫn Israel khiến bản kế hoạch của Washington có nguy cơ đổ bể. Gaza lại có thêm một bản kế hoạch chết yểu, thậm chí vùng đất nhiều đau thương này tiếp tục rơi vào quên lãng giữa một loạt vấn đề nổi cộm hơn mà nhà bảo trợ Washington đang phải đối mặt, trong đó có cuộc chiến với Iran. 

Theo lộ trình được nêu trong tài liệu, Israel rút quân và Hamas giải giáp về nguyên tắc phải được tiến hành song song, từng bước. Nhưng Tel Aviv lại muốn đảo chiều các bước, đó là Hamas phải giao nộp vũ khí trước khi quân đội Israel rút đi. 

Đối với Israel, yêu cầu này có lý do an ninh rõ ràng. Sau cú sốc ngày 7-10-2023 khi bị Hamas bất ngờ đột kích, rất khó có chính phủ Israel nào chấp nhận rút quân để rồi đối mặt nguy cơ Hamas tái tổ chức lực lượng.

 Các tay súng Hamas tại dải Gaza. Ảnh: Reuters

Khó khăn còn nằm ngay trong chính trường Israel. Một số thành viên cánh hữu trong liên minh cầm quyền của ông Netanyahu phản đối triển khai lực lượng đa quốc gia vào Gaza và đặc biệt phản đối khả năng lộ trình hậu chiến dẫn tới thành lập Nhà nước Palestine. Trước thềm cuộc tổng tuyển cử Israel vào tháng 10 tới, việc chấp nhận những bước lùi ở Gaza đối với Israel là việc làm vô cùng mạo hiểm đối với sự nghiệp chính trị của ông Netanyahu.

Còn về phần Hamas, giao toàn bộ vũ khí khi quân đội Israel vẫn hiện diện tại Gaza đồng nghĩa với việc từ bỏ đòn bẩy quan trọng nhất trước khi nhận được bảo đảm rằng Israel sẽ thực hiện phần nghĩa vụ còn lại. Hamas sẽ không tự nguyện từ bỏ toàn bộ sức mạnh nếu không nhìn thấy một cấu trúc chính trị đủ sức bảo đảm lợi ích căn bản của mình sau đó ở Gaza. 

Trong thế giằng co giữa Israel và Hamas hiện nay, hơn lúc nào hết, Mỹ cần phát huy vai trò ảnh hưởng đáng kể đối với đồng minh Israel để buộc Tel Aviv tuân thủ lộ trình mà Washington vạch ra. Đối với Israel, Mỹ có vai trò đặc biệt khi không chỉ là một “chiếc ô an ninh” mà còn là một nhà viện trợ quân sự quan trọng, một đồng minh lớn theo đúng nghĩa. 

Nhưng dường như Washington chưa sẵn sàng sử dụng những công cụ quyền lực này, thậm chí có ý kiến cho rằng Israel đang được Mỹ thiên vị trong vấn đề Gaza. Vì vậy, không khó để giải thích vì sao Thủ tướng Israel kiên định bảo vệ lợi ích an ninh của mình, kể cả khi phải bất đồng với những đồng minh thân cận nhất, cho dù ông vẫn khẳng định Tổng thống Donald Trump là “một người bạn lớn”. Điều đó gửi tới Washington thông điệp rằng quan hệ đồng minh không đồng nghĩa là Israel sẽ chấp nhận mọi khuôn khổ do Mỹ đưa ra.

Trong bối cảnh nan giải đó, nếu muốn bảo vệ uy tín được đặt vào sáng kiến hòa bình cho Gaza, Mỹ phải chứng minh rằng kế hoạch bảo đảm hài hòa lợi ích của các bên và không bên nào là ngoại lệ trong việc thực thi nghĩa vụ của mình. Đó thực sự là một bài toán khó với Washington, bởi việc gây sức ép với Hamas hoàn toàn không giống như việc ép buộc đồng minh chiến lược thân cận nhất tại Trung Đông.

Lịch sử cho thấy Gaza không thiếu những kế hoạch và sáng kiến hòa bình. Nhưng điều vùng đất này thực sự thiếu là một cơ chế khiến giải giáp Hamas, Israel rút quân, bảo đảm an ninh, thiết lập bộ máy quản trị và tái thiết phải diễn ra như những phần không thể tách rời của cùng một thỏa thuận.

Washington nhiều năm qua vẫn chứng tỏ là thế lực bên ngoài có ảnh hưởng lớn nhất tới cấu trúc an ninh khu vực. Nhưng hiện nay, Washington dường như đang chịu “bó tay” trước một sáng kiến mang dấu ấn trực tiếp của Tổng thống Mỹ khi nó liên tục bị kéo dài, sửa đổi hoặc đặt thêm điều kiện mà Washington không thể bảo đảm việc thực thi. Số phận của kế hoạch Gaza hay sáng kiến hòa bình cho vùng đất này đang trở thành một phép thử khắc nghiệt đối với vị thế và quyền lực của Mỹ ở Trung Đông.

MAI NGUYÊN