Nỗ lực phá thế bế tắc ở Gaza

Gần một năm sau khi các bên đặt bút ký vào kế hoạch hòa bình 20 điểm do Washington khởi xướng cho dải Gaza, hòa bình vẫn là điều mơ hồ đối với người dân nơi đây. Trong bối cảnh đó, cuộc đàm phán quan trọng giữa các quan chức cấp cao từ Mỹ, Ai Cập, Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ tại Cairo tuần này được kỳ vọng sẽ góp phần xóa đi làn sương mờ đó.

Tuy nhiên, chờ đợi họ là hàng loạt thách thức: Thúc đẩy giải giáp hoàn toàn đối với phong trào Hamas và quá trình rút quân triệt để của lực lượng Israel, cũng như thúc đẩy quá trình chuyển tiếp của một chính quyền dân sự Palestine, giữa lúc hoạt động quân sự từ cả hai phía luôn chực chờ phá vỡ nền hòa bình mong manh.

Chớm nở, có chóng tàn?

Nền hòa bình ấy chỉ chớm nở vào tháng 10/2025, thời điểm các bên liên quan đặt bút ký vào thỏa thuận ngừng bắn tại Sharm El-Sheikh, Ai Cập dưới sự thúc đẩy của Tổng thống Mỹ Donald Trump, qua đó tạm ngưng tiếng súng đã kéo dài suốt 2 năm tại Israel và dải Gaza.

Mới đây nhất, ngày 31/7, Nhà Trắng khẳng định đã đạt được “đột phá” khi Hamas và các lực lượng vũ trang khác ở Palestine nhất trí hạ vũ khí và giải thể mạng lưới ngầm dưới lòng đất. Đổi lại, Israel cần rút hoàn toàn khỏi dải Gaza và các bên cùng hướng tới xây dựng một chính quyền dân sự Palestine.

Sự thiếu vắng lòng tin khiến việc triển khai “Giai đoạn Hai” trong Kế hoạch hòa bình trở nên mông lung hơn. Thực trạng này được phản ánh rõ nét qua kỳ vọng của các bên liên quan tham gia đàm phán lần này. Với Mỹ, đó là ưu tiên duy trì động lực cho kế hoạch hòa bình và “Hội đồng Hòa bình” do Tổng thống Donald Trump khởi xướng.

Đặc phái viên Steve Witkoff và đoàn đàm phán Mỹ kỳ vọng cuộc họp sẽ xây dựng khuôn khổ chính thức cho việc triển khai Lực lượng Ổn định quốc tế tới dải Gaza, với sự tham dự của 20.000 binh sĩ Arab và các nước Hồi giáo (bao gồm Indonesia và Morocco) cùng 12.000 cảnh sát do phía Ai Cập và Jordan đào tạo.

Đại diện Ai Cập, Qatar và Thổ Nhĩ Kỳ cũng dự họp trong tâm thế không kém phần cấp bách. Ba quốc gia này sẽ tiếp tục kêu gọi tăng cường áp lực quốc để buộc các lực lượng vũ trang của Israel chùn bước tại dải Gaza. Vài ngày trước thềm cuộc họp, ngày 4/8, Cairo, Doha và Istanbul đã ra tuyên bố chung, chỉ trích hoạt động quân sự của Nhà nước Do Thái ở dải Gaza, đặc biệt là đợt tấn công nhắm vào các cơ sở y tế, coi đây là hành vi “vi phạm luật pháp quốc tế” và đe dọa tiến trình hòa bình.

Trong khi đó, nội bộ Israel duy trì lập trường cứng rắn về dải Gaza, coi đây là vấn đề then chốt trong bảo đảm an ninh của mình. Nhà nước Do Thái đòi hỏi một quá trình giải giáp hoàn toàn, không thể đảo ngược của phong trào Hamas trước khi rút toàn bộ lực lượng về sau “Đường Vàng” đã được các bên nhất trí. Đồng thời, Israel khẳng định chừng nào lực lượng quốc tế của Hội đồng Hòa bình chưa đi vào hoạt động, IDF sẽ tiếp tục đóng vai trò bảo đảm an ninh cho biên giới Israel - Gaza.

Về phần mình, Hamas và Chính quyền Palestine (PA) kỳ vọng các đại diện, nhà đàm phán sẽ gây áp lực lên Israel. Các phong trào vũ trang Palestine khẳng định chừng nào Israel chưa bắt đầu quá trình rút quân, họ sẽ không thể triển khai quá trình giải giáp hoàn toàn như “Giai đoạn Hai” của Kế hoạch hòa bình.

Nhìn về tương lai

Giới quan sát, chuyên gia cũng thận trọng trước thềm cuộc họp. Tổng Thư ký Hội đồng Hòa bình dải Gaza Nickolay Mladenov đề cập bầu không khí đặc biệt căng thẳng trước thềm cuộc họp. Quan chức này cũng thừa nhận ngay cả trong phiên thảo luận ngày 31/7, đã có lúc đàm phán về giải giáp Hamas đứng bên bờ vực đổ vỡ.

Người phát ngôn Chính quyền Palestine Nabil Abu Rudeineh kêu gọi cộng đồng quốc tế tiếp tục gây áp lực lên Israel, cảnh báo các chiến dịch quân sự gần đây của IDF là minh chứng rằng thỏa thuận ngừng bắn chỉ là “nét mực trên giấy” và tiếp tục khả năng khôi phục hòa bình, quản trị bền vững và ổn định tại khu vực dải Gaza.

Nếu thành công, cuộc họp tại Cairo sẽ là tiền đề quan trọng cho sự hình thành của Lực lượng Ổn định Quốc tế dưới sự chỉ huy của Thiếu tướng Mỹ Jasper Jeffers, góp phần bảo đảm an ninh và tạo điều kiện cho chính quyền mới tại dải Gaza thực thi chức năng dân sự và chấp pháp, dần thay thế bộ máy của Hamas ở khu vực này.

Ngay cả khi đó, tương lai dải Gaza vẫn là dấu hỏi lớn khi nhìn vào bài toán kinh tế. Các định chế quốc tế ước tính cần ít nhất 70 tỷ USD để xây dựng lại khu vực, song Hội đồng Hòa bình mới ghi nhận cam kết đóng góp hơn 7 tỷ USD và cần hơn nữa sự vào cuộc của thế giới để khôi phục nền hòa bình bền vững ở dải đất này.

Cuộc họp tại Cairo vì thế không chỉ là một điểm nhấn trong chuỗi nỗ lực ngoại giao kéo dài suốt gần hai năm qua, mà còn là phép thử đối với quyết tâm của các bên trong việc biến những cam kết trên giấy thành hành động thực tế.

Phan Quân