Thế giới thời đàm: 'Mẫu số chung' tự chủ chiến lược

Rõ ràng, bản ghi nhớ vừa được công bố giữa Washington và Tehran có thể giúp hạ nhiệt căng thẳng trước mắt, nhưng không giải quyết được câu hỏi cốt lõi đã tồn tại suốt nhiều thập niên qua đó là ai sẽ quyết định tương lai an ninh của vùng Vịnh? Các quốc gia trong khu vực hay những trung tâm quyền lực ở bên ngoài?

Thực tế cho thấy, dù là các đồng minh thân cận của Mỹ hay những quốc gia theo đuổi chính sách cân bằng quan hệ, hầu hết các nước vùng Vịnh đều nhận ra rằng họ luôn là bên chịu tác động trực tiếp mỗi khi căng thẳng giữa các cường quốc leo thang. Những quyết định được đưa ra ở Washington, Tehran hay Tel Aviv có thể ngay lập tức ảnh hưởng đến an ninh năng lượng, thương mại hàng hải, đầu tư và ổn định xã hội của toàn khu vực. Cuộc chiến vừa qua một lần nữa nhắc nhở rằng việc dựa vào các cam kết bảo đảm an ninh từ bên ngoài không đồng nghĩa với việc tránh được rủi ro. Trái lại, trong nhiều trường hợp, sự phụ thuộc ấy còn khiến các quốc gia trở nên dễ tổn thương hơn trước những biến động mà họ không thể kiểm soát.

Khu vực miền Nam Lebanon bị Israel oanh kích. Những đòn tấn công tiêu diệt Hezbollah của Israel vào Lebanon đang cản trở tiến trình đàm phán Mỹ-Iran. Ảnh: AP

Chính vì vậy, nhu cầu về quyền tự chủ chiến lược đang nổi lên là một lựa chọn không thể khác ở Trung Đông. Đây không còn đơn thuần là khái niệm học thuật hay khẩu hiệu ngoại giao, mà đã trở thành yêu cầu thực tiễn đối với sự tồn tại và phát triển của các quốc gia. Việc Saudi Arabia và Iran nối lại quan hệ ngoại giao năm 2023 với sự trung gian của Trung Quốc là một minh chứng rõ ràng. Riyadh hiểu rằng không một hệ thống phòng thủ nào có thể thay thế hoàn toàn đối thoại với láng giềng. Trong khi đó, các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cũng nhận thấy rằng việc cải thiện quan hệ với Tehran chưa đủ để loại bỏ các nguy cơ bất ổn từ môi trường an ninh khu vực. Những bài học đó đang thúc đẩy các nước vùng Vịnh tìm kiếm một mô hình an ninh linh hoạt hơn, dựa trên sự đa dạng hóa quan hệ đối tác và tăng cường năng lực tự chủ thay vì đặt cược toàn bộ vào một nhà bảo trợ duy nhất.

Điều đáng chú ý là xu hướng này không chỉ xuất hiện ở Trung Đông. Từ châu Âu đến châu Á, từ các cường quốc tầm trung đến những nước đang phát triển, quyền tự chủ chiến lược đang trở thành mẫu số chung trong tư duy hoạch định chính sách. Cuộc xung đột Nga-Ukraine, cạnh tranh Mỹ-Trung, các cuộc khủng hoảng năng lượng, đứt gãy chuỗi cung ứng và gần đây nhất là cuộc chiến Mỹ-Iran đã khiến nhiều quốc gia nhận ra những bảo đảm từ bên ngoài thường gắn với những điều kiện không dễ dàng. Khi môi trường quốc tế ngày càng bất định, không quốc gia nào muốn tương lai an ninh và phát triển của mình hoàn toàn phụ thuộc vào ý chí của nước khác.

Ở châu Âu, lời kêu gọi về tự chủ chiến lược vốn được Pháp thúc đẩy nhiều năm qua nay nhận được sự hưởng ứng rộng rãi hơn. Các nước Liên minh châu Âu (EU) ngày càng quan tâm tới việc xây dựng năng lực quốc phòng độc lập, bảo đảm an ninh năng lượng và giảm phụ thuộc vào những quyết định chính trị từ bên ngoài. Tại khu vực Nam bán cầu, nhiều quốc gia cũng đang theo đuổi chính sách đối ngoại cân bằng, tránh bị cuốn vào cạnh tranh giữa các cường quốc, đồng thời tăng cường khả năng tự cường về kinh tế, công nghệ và quốc phòng.

Đối với Trung Đông, bài học lớn nhất từ cuộc chiến Mỹ-Iran đó là ổn định khu vực không thể được xây dựng chỉ bằng các liên minh quân sự hay những cam kết bảo hộ từ bên ngoài. Một cấu trúc an ninh bền vững phải dựa trên các cơ chế do chính các quốc gia trong khu vực làm chủ, từ đối thoại khủng hoảng, hợp tác hàng hải, bảo đảm an ninh năng lượng đến các chương trình kết nối kinh tế. Những lĩnh vực tưởng như ít mang màu sắc chính trị lại có thể tạo ra nền tảng lòng tin lâu dài hơn bất kỳ thỏa thuận quân sự ngắn hạn nào.

Sâu xa hơn, sự trỗi dậy của quyền tự chủ chiến lược phản ánh quá trình chuyển dịch của trật tự thế giới từ mô hình tập trung quyền lực sang một cấu trúc đa cực hơn. Khi ngày càng nhiều quốc gia khẳng định quyền tự quyết trong các vấn đề an ninh, kinh tế và công nghệ, khả năng một cường quốc đơn lẻ áp đặt chương trình nghị sự lên phần còn lại của thế giới cũng giảm đi. Cuộc chiến Mỹ-Iran vì thế không chỉ là một cuộc khủng hoảng khu vực, mà còn là lời cảnh báo về giới hạn của các mô hình an ninh dựa trên sự phụ thuộc. Đây cũng chính là chất xúc tác thúc đẩy các quốc gia tìm kiếm con đường tự chủ hơn trong một thế giới đầy biến động.

Trong bối cảnh đó, quyền tự chủ chiến lược không còn là một lựa chọn mang tính lý tưởng. Đối với nhiều quốc gia, từ vùng Vịnh đến châu Âu và các nước đang phát triển, đây đang trở thành điều kiện cần để bảo vệ lợi ích quốc gia, giảm thiểu rủi ro từ cạnh tranh nước lớn và giữ quyền chủ động trước những cú sốc địa chính trị ngày càng khó lường.

HẠNH NGUYÊN